قلب

ختم الله على قلوبهم وعلى سمعهم وعلى أبصارهم غشاوة ولهم عذاب عظيم

برداشت از آیه :نفسِ بدکنشِ ناسپاسان بر دلِ آنان مهر زده و گوششان را بسته و بر چشمشان پرده کشیده است؛ و رنجی بزرگ در پیش دارند.

روشنگری:ختم مهر زدن و بستنِ دهانه‌ی چیزی است، و آیه آن را بر دل و گوش می‌نهد، و بر چشم غشاوة می‌گذارد که پرده است؛ پس دو گونه بستن در کار است، مهر و پرده.
ترتیبِ آیه‌ها گویاست: آیه‌ی پیش از آن از ناسپاسانی سخن می‌گوید که روی گرداندند، و آنگاه این مهر می‌آید؛ پس مهر پیامدِ آن رویگردانی است، نه پیش از آن.
جاثیه ۲۳ همین سه را در یکتا می‌آورد، ختم علی سمعه وقلبه و غشاوة علی بصره، و آنجا پس از اتخذ إلهه هواه می‌آید؛ پس بسته شدنِ دل به پیرویِ هوس بسته است.
نحل ۱۰۸ همان سه اندام را با ریختِ دیگری می‌گوید، طبع علی قلوبهم وسمعهم وأبصارهم، و اعراف ۱۷۹ هر سه را از کار افتاده می‌خواند.

في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا ولهم عذاب أليم بما كانوا يكذبون

برداشت از آیه :دلِ ایشان بیمار گشته است و نفسِ بدکنشِ آنان بر آن بیماری می‌افزاید؛ و رستاخیزِ دروغگویان ناگوار خواهد بود.

روشنگری:مرض بیماری است، و آیه آن را فی قلوبهم می‌نهد، یعنی در درون.
آیه‌های پیش از آن فرایند را نشان می‌دهند: در بقره ۸ می‌گویند آمنا بالله وبالیوم الآخر و باورمند نیستند، و در بقره ۹ یخادعون الله والذین آمنوا؛ پس آن بیماری از همین ناسازیِ گفتار و درون پدید آمده است.
فزادهم مرضاً فزونیِ آن بیماری است، و آیه خودش سببش را در پایان می‌گوید، بما کانوا یکذبون؛ پس بیماری با کردار می‌افزاید.
و همین نشان می‌دهد که در قرآن دل چیزی است که حال دارد و حالش بهتر و بدتر می‌شود، نه تنها جایگاهِ احساس.

ثم قست قلوبكم من بعد ذلك فهي كالحجارة أو أشد قسوة وإن من الحجارة لما يتفجر منه الأنهار وإن منها لما يشقق فيخرج منه الماء وإن منها لما يهبط من خشية الله وما الله بغافل عما تعملون

برداشت از آیه :و آنگاه که دلِ انسان از سنگ سخت‌تر شود و نفسِ بدکنش پیروز گردد، انسان از دهشِ سرشتِ الهی بازمی‌ماند و رستاخیزش زیانبار می‌شود.

روشنگری:قست سختی گرفتن است، و آیه می‌گوید آن دل کالحجارة أو أشد قسوة شد، همچون سنگ یا سخت‌تر از سنگ.
آنگاه آیه سه حالتِ سنگ را می‌آورد: یتفجر منه الأنهار، جویبار از آن می‌شکفد؛ یشقق فیخرج منه الماء، می‌شکافد و آب بیرون می‌زند؛ یهبط من خشیة الله، از بیم فرو می‌افتد. پس سخت‌ترین چیز هم راهِ آب را می‌بندد و باز می‌گشاید، و دلِ سخت‌تر از سنگ آن راه را بسته نگه داشته است.
و این سختی پس از دیدن آمده است؛ آیه با ثم ... من بعد ذلك آغاز می‌شود و آیه‌ی پیش از آن از زنده کردنِ مردگان سخن گفته بود.
وما الله بغافل عما تعملون: هیچ کرداری از شمار بیرون نمی‌ماند.
و این صفحه دو روی دیگرِ همین را دارد: حدید ۱۶ سخت شدنِ دل را به درازیِ زمان می‌بندد، فطال علیهم الأمد فقست قلوبهم؛ و زمر ۲۳ روی مقابل را می‌گوید، نرم شدنِ پوست و دل.

قل من كان عدوا لجبريل فإنه نزله على قلبك بإذن الله مصدقا لما بين يديه وهدى وبشرى للمؤمنين

برداشت از آیه :می‌گویم هر که با کارگزارِ برگزیده‌ی هستی دشمنی کند بداند که این کتاب، آنگاه که سرشتِ الهی‌ام پرکنش شد، به یاریِ او بر دلِ من نشست؛ گواهِ درستیِ آنچه پیش از آن بود، و راهنما و نویدی برای باورمندان.

روشنگری:نزله علی قلبک: کتاب بر دل فرو آمد، نه بر گوش و نه بر چشم؛ پس دل جایی است که سخن در آن می‌نشیند. شعرا ۱۹۴ همین را با همان واژه می‌گوید، نزل به الروح الأمین علی قلبک.
جبریل در این آیه نام برده می‌شود، و شعرا ۱۹۳ آورنده را الروح الأمین می‌خواند و نحل ۱۰۲ روح القدس؛ پس یک کارگزار است با چند نام.
بإذن الله: اذن در این دفتر به کنش درآمدنِ سرشتِ الهی است، و مرتبه‌های آن یکسان نیست؛ از همین رو کتاب آنگاه بر دل می‌نشیند که آن سرشت پرکنش شده باشد.
مصدقاً لما بین یدیه: گواهِ درستیِ آنچه پیش از آن بود، همان واژه‌ای که مائده ۴۸ هم دارد.
وهدی وبشری للمؤمنین: راهنما و نوید، و این دو را آیه به باورمندان می‌بندد.
این آیه در صفحه‌های روح و اذن و قلب از واژگان کلیدی آمده است.
- اذن پرکنش ساختن سرشتِ الهیِ انسان است، روح و امر بالقوه را در خود به فعل درآوردن و به مرتبه‌ی نبوغ و آفرینش دست یافتن. مرتبه‌ی اذن هرکس بستگی به میزان کنشِ سرشت و اراده‌ی الهی وی دارد، پیامبران به بالاترین مرتبه اذن دست یافته و همراه پروردگار مهرپرور می‌شوند و برخی به آفرینش دست می‌یازند.
- اذن در انسانِ کامل متجلی( سجده‌ی فرشتگان) و او را همراه پروردگارش می‌سازد او نفسِ بدکنش(شیطان) خود را مهار می‌نماید .
- انسان با ظرفیت دانش (علم الاسماء) پا به عرصه‌ی وجود می‌گذارد و سپس ظرفیت عمل نیک و بد را دارا می‌شود و آنگاه در مسیر رشد با ناب شدن به مرتبه‌ی انسانِ احسن تقویم(کامل) دست می‌یابد و سرشتِ الهیِ او بارور می‌گردد( فرشتگان برگزیده یا مقربِ روح القدس یا جبرئیل باو سجده و در خدمت او در می‌آیند).

لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم ولكن يؤاخذكم بما كسبت قلوبكم والله غفور حليم

برداشت از آیه :سرشتِ الهی بردبار است و خطا را می‌پوشاند؛ سوگندِ بی‌اندیشه به شمار نمی‌آید، بلکه آنچه دل به دست آورده است.

روشنگری:لغو فی أیمانکم سوگندی است که بی اندیشه از زبان می‌افتد، و آیه‌ی پیش از آن همین را زمینه می‌سازد، لا تجعلوا الله عرضة لأیمانکم، نامِ پروردگار را دستاویزِ سوگند نکنید.
ما کسبت قلوبکم: کسب به دست آوردن است، پس آنچه شمرده می‌شود دستاوردِ دل است نه آنچه زبان گفته؛ و این همان جایی است که پاسخ‌گویی می‌نشیند.
مائده ۸۹ همین جمله را دارد اما با قیدِ دیگری، ولکن یؤاخذکم بما عقدتم الأیمان، آنجا بستنِ سوگند و اینجا دستاوردِ دل.
غفور لغزش را با نیکی پوشاندن است و حلیم بردباری؛ پس در پیِ آن شمارش، راهِ پوشاندن هم گشوده است.

وإن كنتم على سفر ولم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة فإن أمن بعضكم بعضا فليؤد الذي اؤتمن أمانته وليتق الله ربه ولا تكتموا الشهادة ومن يكتمها فإنه آثم قلبه والله بما تعملون عليم

برداشت از آیه :گواهی را پنهان مکنید، که پنهان‌کننده‌ی آن دلی بدکنش دارد؛ و امانت را به امانت‌گزار بازگردانید.

روشنگری:آثم قلبه: آیه گناه را بر دل می‌نهد نه بر زبان؛ پس پنهان کردنِ گواهی حالتی از دل شمرده می‌شود، نه تنها کاری که با زبان انجام شده است.
و دل از خودِ خود گناه‌آلود نمی‌شود؛ آنچه آن را می‌آلاید نفسِ بدکنش است، پس چاره در بستنِ همان سرچشمه است و نه در پنهان‌کاریِ بیشتر.
أمانة و اؤتمن از یک ریشه‌اند، پس آن کس با همان سپرده‌ای که در دست دارد نام می‌گیرد، امینِ آن.
ولیتق الله ربه: آیه پروا را کنارِ بازگرداندنِ سپرده می‌نشاند، یعنی پشتوانه‌ی این کار درونی است، و از همین رو این فراز می‌ماند حتی وقتی سخن از نویسنده و گروگان نباشد.
نساء ۵۸ همین را با همان واژه می‌گوید، تؤدوا الأمانات إلی أهلها؛ و بقره ۱۴۰ پنهان کردنِ گواهی را سخت‌ترین ستم می‌خواند، ومن أظلم ممن کتم شهادة.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

هو الذي أنزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات فأما الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة وابتغاء تأويله وما يعلم تأويله إلا الله والراسخون في العلم يقولون آمنا به كل من عند ربنا وما يذكر إلا أولو الألباب

برداشت از آیه :در این کتاب سخنانی روشن و استوار است و سخنانی که تابِ چند خوانش دارند؛ آنان که در دلشان کژی است همان خوانش‌ها را پی می‌گیرند و معنا را می‌گردانند، و ژرفای آن را سرشتِ الهی و دانایانِ استوار درمی‌یابند.

روشنگری:محکمات سخنانِ روشن و استوارند، و آیه آنها را أم الکتاب می‌خواند، یعنی پایه و مادرِ کتاب؛ پس پایه روشنی‌هاست نه چندخوانشی‌ها.
متشابهات آنهایی‌اند که تابِ بیش از یک خوانش دارند.
زیغ کژ شدن است، و آیه می‌گوید رویکرد به چندخوانشی‌ها از همان کژیِ دل برمی‌خیزد، و دو هدف برایش نام می‌برد، ابتغاء الفتنة و ابتغاء تأویله، برانگیختنِ آشوب و گرداندنِ معنا.
نشانه‌ی دانایانِ استوار را خودِ آیه می‌دهد، یقولون آمنا به کل من عند ربنا، یعنی کتاب را یک‌پارچه می‌گیرند و گزینش نمی‌کنند.
و آیه‌ی پسین نیایشِ همین گویندگان است، لا تزغ قلوبنا، با همان واژه‌ی زیغ؛ پس این دو آیه یک جفت‌اند، یکی کژی و دیگری خواستنِ رهایی از آن.
وما یذکر إلا أولو الألباب: به یاد آوردن کارِ خردمندان است.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

ربنا لا تزغ قلوبنا بعد إذ هديتنا وهب لنا من لدنك رحمة إنك أنت الوهاب

برداشت از آیه :از سرشتِ الهیِ خود می‌خواهم که دهشش فراوان باشد و دلم پس از راه یافتن نلغزد.

روشنگری:گویندگانِ این نیایش همان دانایانِ استوارِ آیه‌ی پیش‌اند، و قرآن سخنشان را بی فاصله در پیِ گفته‌ی ایشان می‌آورد.
بعد أن هدیتنا: کژی‌ای که از آن بیم دارند پس از راه یافتن است، نه پیش از آن؛ پس در راه بودن خود ضمانتِ ماندن نیست.
هب لنا من لدنك رحمة: هب بخشیدنِ بی چشمداشت است، و من لدنك یعنی از سویِ خودِ او.
توبه ۱۱۷ همین ریشه را درباره‌ی دل به کار می‌برد، من بعد ما کاد قلوب فریق منهم تزیغ، آنجا که دل‌ها نزدیکِ کژ شدن بودند؛ و صف ۵ گامِ پسین را می‌گوید، فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم، جایی که آن کژی ماندگار می‌شود.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا واذكروا نعمت الله عليكم إذ كنتم أعداء فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخوانا وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون

برداشت از آیه :همگی به سرشتِ الهی خود چنگ زنید و پراکنده نشوید، و دهشِ آن را به یاد آورید که دشمنِ هم بودید و دل‌هایتان را به هم پیوند داد.

روشنگری:حبل ریسمان است، و آیه چنگ زدن به آن را جمیعاً می‌خواهد، همگی با هم، و پراکندگی را در برابرش می‌نهد؛ پس آن ریسمان چیزی است که تنها دسته‌جمعی به کار می‌آید.
ألف بین قلوبکم: پیوند بر دل‌ها افتاده است نه بر صف‌ها و سودها، پس یکپارچگی‌ای که آیه می‌گوید درونی است.
فأصبحتم بنعمته إخواناً: برادری میوه‌ی آن پیوند است، نه سببش.
شفا حفرة من النار: لبه‌ی گودالی از آتش، تصویرِ جایی که آن دشمنی بر آن ایستاده بود.
انفال ۶۳ می‌گوید این پیوند با دارایی به دست نمی‌آید، لو أنفقت ما فی الأرض جمیعاً ما ألفت بین قلوبهم؛ و حشر ۱۴ روی مقابل را دارد، قلوبهم شتی، دل‌هایی پراکنده در پیکری که یکی به نظر می‌آید.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين

برداشت از آیه :نرم‌خوییِ من از تجلیِ سرشتِ الهی است. اگر سخت‌دل بودم، از گردم پراکنده می‌شدید. لغزش‌ها را با نیکی‌ها بپوشانید. در کارها با شما رایزنی می‌کنم و بر پروردگارِ مهرپرور پشتگرمم.

روشنگری:لنت لهم نرم شدن است، و آیه حالتِ مقابلش را هم می‌آورد، فظا غلیظ القلب، درشت‌خو و سخت‌دل، با پیامدش، لانفضوا من حولک، پراکنده شدن از گردِ او؛ پس نرمیِ دل همان چیزی است که مردمان را نگه می‌دارد.
غلیظ القلب در سراسرِ قرآن تنها در همین آیه آمده است.
فاعف عنهم یعنی از ایشان درگذر؛ پس گذشت نخستین کارِ پیامبر با لغزشِ مردمان است.
واستغفر لهم پوشاندنِ خطا با نیکی است، و این کار از خودِ خطاکار برمی‌آید؛ پس آیه راهی را پیشِ ایشان می‌گذارد، نه کاری که بالای سرشان انجام شود.
وشاورهم فی الامر: امر در اینجا کار و تصمیم است، و رایزنی شریک کردنِ دیگران در همان کار؛ شوری ۳۸ همین را صفتِ ایشان می‌کند، وامرهم شوری بینهم، و نساء ۸۳ نشان می‌دهد که رساندنِ کار به اهلش روشِ درست است.
فاذا عزمت فتوکل: نخست آهنگ کردن و سپس پشتگرمی؛ پس رایزنی جای تصمیم را نمی‌گیرد.
ان الله یحب المتوکلین پایانِ آیه است: پشتگرمی پس از رایزنی و آهنگ کردن می‌آید، پس کنار نهادنِ کار نیست، پایانِ آن است، و پروردگار پشتگرمان را دوست می‌دارد.
خطابِ آیه به پیامبر است و خوی او را نشان می‌دهد، و توبه ۱۲۸ و قلم ۴ همین خوی را از سویِ دیگر می‌گویند.
این آیه در صفحه‌های امر، قلب، رسول یا نبی و حب از واژگان کلیدی آمده است.

فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين

برداشت از آیه :پیمان‌شکنی‌شان دورباشِ سرشتِ الهی را بر ایشان آورد و دلشان را سخت کرد؛ سخن را از جای خود می‌گردانند و پند را از یاد می‌برند. از ایشان درمی‌گذرم و چشم می‌پوشم، که سرشتِ الهی در نیکوکاران کنشگر است.

روشنگری:نقضِ میثاق پیمان‌شکنی است، و آیه سخت شدنِ دل را پیامدِ آن می‌گذارد؛ پس سختیِ دل سرشتِ آن مردم نبوده، دستاوردِ کارشان بوده است.
یحرفون الکلم عن مواضعه: سخن را از جای خود می‌گردانند، یعنی واژه‌ها بر جای خود می‌مانند و جایگاهشان عوض می‌شود. نساء ۴۶ همین را با همان واژه می‌گوید، و بقره ۷۵ می‌افزاید که این گرداندن پس از فهمیدن رخ می‌دهد، من بعد ما عقلوه.
نسوا حظاً مما ذکروا به: حظ بهره و سهم است، پس نه همه‌ی پند، بخشی از آن از یاد رفته است.
فاعف عنهم واصفح: در برابرِ پیمان‌شکنی درگذشت خواسته شده است نه کیفر؛ و نساء ۱۴۹ همین درگذشتن از بدی را می‌ستاید.
و چون این سختی دستاورد است، برگشت‌پذیر هم هست؛ زمر ۲۳ روی دیگرش را در همین صفحه دارد، تلین قلوبهم، نرم شدنِ دل.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم آذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون

برداشت از آیه :بسیاری از جن و مردمان سرانجامشان آتشِ حسرت در رستاخیز است؛ دل دارند و درنمی‌یابند، چشم دارند و نمی‌بینند، گوش دارند و نمی‌شنوند. اینان همچون چارپایان‌اند، بلکه گمراه‌تر؛ اینان همان بی‌خبران‌اند.

روشنگری:ذرأ آفریدن و پراکندن است.
آیه سه بار داشتن را می‌گوید و سه بار به کار نبردن را، و دل را نخست می‌آورد؛ پس کاستی در داشتنِ ابزار نیست، در به کار بردنِ آن است، و فهمیدن پیش از دیدن و شنیدن می‌نشیند.
کالأنعام بل هم أضل: چارپا آنچه دارد به کار می‌برد، پس آن که دارد و به کار نمی‌برد از او فروتر می‌افتد. فرقان ۴۴ همین جمله را دارد، کالأنعام بل هم أضل سبیلاً.
غافل بی‌خبر است از آنچه در دسترسش بوده، نه نادان؛ و جاثیه ۲۳ همین سه اندام را بسته می‌خواند.
این آیه در صفحه‌های جن و قلب از واژگان کلیدی آمده است.

إنما المؤمنون الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم وإذا تليت عليهم آياته زادتهم إيمانا وعلى ربهم يتوكلون

برداشت از آیه :باورمندان آنان‌اند که با یادِ پروردگار دلشان می‌لرزد، و با خواندنِ نشانه‌هایش باورشان افزون می‌شود، و بر پروردگارِ خود پشتگرم‌اند.

روشنگری:إنما المؤمنون الذین: آیه نشانه‌ی باورمندی را می‌دهد، و نخستین نشانه حالتی از دل است نه کرداری بیرونی.
وجل بیم و لرزشی است که با شکوه همراه است، نه ترسِ ساده؛ حج ۳۵ همین جمله را دارد، إذا ذکر الله وجلت قلوبهم، و مؤمنون ۶۰ آن را در حالِ بخشیدن می‌آورد، یؤتون ما آتوا وقلوبهم وجلة.
زادتهم إیماناً: باور افزوده می‌شود، پس اندازه‌ای ثابت نیست و با خواندنِ نشانه‌ها بالا می‌رود.
وعلی ربهم یتوکلون: پشتگرمی بر پروردگار، و این سه با هم یک زنجیره‌اند، لرزشِ دل و افزونیِ باور و پشتگرمی.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

يا أيها الذين آمنوا استجيبوا لله وللرسول إذا دعاكم لما يحييكم واعلموا أن الله يحول بين المرء وقلبه وأنه إليه تحشرون

برداشت از آیه :ای باورمندان، به فراخوانِ سرشتِ الهی و پیامبر پاسخ دهید آن‌گاه که شما را به آنچه زنده‌تان می‌کند می‌خواند؛ و بدانید که سرشتِ الهی میانِ آدمی و دلِ اوست، و بازگشتِ همه به سویِ پروردگار است.

روشنگری:توضیح: حق با شماست. برداشت از فراخوانِ سرشتِ الهی سخن می‌گوید، اما روشنگری در این باره چیزی نداشت. سطری برای آن افزوده شد. فرازِ پایانی هم به پروردگار رسید تا با برداشت یکی شود.
روشنگری:
استجیبوا لله وللرسول إذا دعاکم لما یحییکم: آیه خودِ پاسخ دادن را زندگی می‌شمارد، پس آن فراخوان به زنده شدن است و بی‌پاسخ گذاشتنش گونه‌ای مردگی.
یحول بین المرء وقلبه: حول میانِ دو چیز ایستادن و جدا کردن است؛ پس هیچ گوشه‌ای از دل بیرون از دسترس نمی‌ماند، و این از نزدیک‌ترین تعبیرهای قرآن است.
آنچه میانِ آدمی و دلش جای دارد، در این دفتر سرشتِ الهی است: فراخوانی که از درونِ خودِ انسان برمی‌خیزد و او را به زندگی می‌خواند. روم ۳۰ این سرشت را فطرت الله التی فطر الناس علیها می‌نامد، و حجر ۲۹ سرچشمه‌اش را می‌گوید، ونفخت فیه من روحی.
همین نزدیکی را ق ۱۶ با نحن أقرب إلیه من حبل الورید می‌گوید، بقره ۱۸۶ با فإنی قریب، و حدید ۴ با وهو معکم أین ما کنتم.
وأنه إلیه تحشرون: بازگشتِ همه به سویِ پروردگار است.
این آیه در صفحه‌های الله و قلب از واژگان کلیدی آمده است.

الذين آمنوا وتطمئن قلوبهم بذكر الله ألا بذكر الله تطمئن القلوب

برداشت از آیه :آنان که باور آوردند دلشان با یادِ سرشتِ الهی آرام می‌گیرد؛ آگاه باشید که دل‌ها تنها با همان یاد آرام می‌گیرند.

روشنگری:تطمئن از طمأنینه است، آرام گرفتن و نشستن؛ و همین ریشه در نحل ۱۰۶ هم هست، آنجا که دل به باور آرام است و اینجا که به یاد آرام می‌گیرد.
آیه دو پله دارد: نخست از باورمندان می‌گوید، و سپس با ألا بذکر الله تطمئن القلوب آن را قاعده‌ای همگانی می‌کند، یعنی این آرامش راهِ دیگری ندارد.
و کهف ۲۸ روی مقابلش را دارد، أغفلنا قلبه عن ذکرنا، دلی که از همان یاد بی‌خبر مانده است؛ پس یاد نگه‌دارنده‌ی دل است و نبودش دل را رها می‌گذارد.
فتح ۴ راهِ دیگرِ همین آرامش را می‌گوید، نشاندنِ سکینه در دل؛ پس آرامشِ دل هم از یاد می‌آید و هم از آن نشاندن.
و آیه‌ی پیش از آن سرآغاز را می‌گوید، ویهدی إلیه من أناب، راه یافتنِ آن کس که بازمی‌گردد.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

من كفر بالله من بعد إيمانه إلا من أكره وقلبه مطمئن بالإيمان ولكن من شرح بالكفر صدرا فعليهم غضب من الله ولهم عذاب عظيم

برداشت از آیه :ناسپاسی پس از باور، آنگاه که کسی را وادار کنند و دلش به باور آرام باشد، ناسپاسی نیست؛ اما آن که سینه را به ناسپاسی گشود، خشم را بر خود فرو می‌آورد و رنجی بزرگ در پیش دارد.

روشنگری:آیه دل و سینه را رویاروی هم می‌نهد: در یک سو وقلبه مطمئن بالإیمان، دلی که به باور آرام است، و در سوی دیگر شرح بالکفر صدراً، سینه‌ای که به ناسپاسی گشوده شده.
پس سنجه حالِ درون است نه واژه‌هایی که بر زبان آمده؛ آن که وادارش کرده‌اند و دلش بر جای خود مانده است، ناسپاس شمرده نمی‌شود.
مطمئن آرام گرفته است، از همان ریشه‌ای که رعد ۲۸ در همین صفحه دارد، تطمئن القلوب؛ آنجا دل با یاد آرام می‌گیرد و اینجا با باور.
شرح گشودن و فراخ کردن است، پس گشودنِ سینه کاری خودخواسته است و همین است که شمرده می‌شود.
و کفر در این دفتر ناسپاسی است و صفحه‌ی خود را دارد.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا واتبع هواه وكان أمره فرطا

برداشت از آیه :خود را با آنان بدار که بامداد و شبانگاه سرشتِ الهیِ خود را پرکنش می‌کنند و جز او را نمی‌جویند، و چشم از ایشان برنگیر به خواهشِ آرایشِ زندگیِ این جهان؛ و از آن کس پیروی مکن که دلش را از یاد بی‌خبر گذاشته و از هوسِ خویش پیروی کرده و کارش از دست رفته است.

روشنگری:واصبر نفسک مع الذین: شکیبایی در این آیه ماندن در همنشینی است، نه تاب آوردنِ رنج.
بالغداة والعشی: بامداد و شبانگاه، یعنی پیوسته و نه گاه‌به‌گاه؛ و یریدون وجهه یعنی جز او را نمی‌جویند، و همین خالصیِ کار است.
ولا تعد عیناک عنهم: چشم از ایشان فراتر نرود، و آن کششی که نام برده می‌شود زینة الحیاة الدنیا است، آرایشِ زندگیِ این جهان.
ترتیبِ خودِ آیه گویاست: نخست أغفلنا قلبه عن ذکرنا، بی‌خبر ماندنِ دل از یاد، و پس از آن واتبع هواه. پس غفلت پیش می‌افتد و پیرویِ هوس در پیِ آن می‌آید.
و همان یاد که در رعد ۲۸ دل را آرام می‌کند، تطمئن القلوب بذکر الله، در نبودش دل را بی‌خبر می‌گذارد؛ پس یاد نگه‌دارنده‌ی دل است.
وکان أمره فرطاً: فرط از اندازه گذشتن و تباه کردن است، و امر در این آیه کارِ خودِ آدمی است نه فرمان.
نجم ۲۹ همین دو را کنار هم می‌آورد، تولی عن ذکرنا و ولم یرد إلا الحیاة الدنیا.
این آیه در صفحه‌های هوی و قلب از واژگان کلیدی آمده است.

ذلك ومن يعظم شعائر الله فإنها من تقوى القلوب

برداشت از آیه :بزرگ داشتنِ نشانه‌های پروردگار از پروای دل‌ها برمی‌آید.

روشنگری:شعائر نشانه‌ها و نمادهای برافراشته‌اند، و آیه بزرگیِ کار را در خودِ آن نشانه‌ها نمی‌گذارد؛ می‌گوید بزرگ داشتنشان از جای دیگری برمی‌خیزد.
تقوی القلوب: پروا را به دل‌ها می‌بندد، پس پروا حالتی درونی است و کرداری بیرونی نیست که به شمار آید؛ و این یکی از جاهایی است که قرآن پروا را سرراست از آنِ دل می‌خواند.
همین سوره در آیه‌ی ۳۷ روشن‌تر می‌گوید چه می‌رسد، لن ینال الله لحومها ولا دماؤها ولکن یناله التقوی منکم؛ پس آنچه بالا می‌رود پروا است نه خودِ آیین.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

رجال لا تلهيهم تجارة ولا بيع عن ذكر الله وإقام الصلاة وإيتاء الزكاة يخافون يوما تتقلب فيه القلوب والأبصار

برداشت از آیه :مردانی که داد و ستد آنان را از یادِ سرشتِ الهی و نیایش و بخشش باز نمی‌دارد، از روزی بیم دارند که دل‌ها و دیدگان در آن نگران است.

روشنگری:لا تلهیهم تجارة ولا بیع: آیه داد و ستد را برنمی‌دارد، می‌گوید آنان را سرگرم نمی‌کند و از یاد باز نمی‌دارد.
و سه چیز را نام می‌برد که این سرگرمی نباید آنها را بپوشاند، ذکر الله و إقام الصلاة و إیتاء الزکاة.
تتقلب از همان ریشه‌ی قلب است و گردیدن و زیر و رو شدن را می‌رساند؛ پس آن روز به نامِ همین دگرگونیِ دل‌ها خوانده می‌شود، و دل در قرآن چیزی است که می‌گردد.
و برای دیدگان، ابراهیم ۴۲ همان روز را با تشخص فیه الأبصار می‌گوید، خیره ماندنِ چشم‌ها.
یخافون یوماً: همین بیم است که آنان را از سرگرم شدن نگه می‌دارد.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

إلا من أتى الله بقلب سليم

برداشت از آیه :در آن روز دارایی و فرزندان سودی نمی‌رسانند، مگر آن که با دلی پر از مهر آمده باشد.

روشنگری:این آیه در میانِ نیایشِ ابراهیم است، و استثنای همان جمله‌ای است که می‌گوید در آن روز دارایی و فرزندان سودی نمی‌رسانند.
سلیم بی‌گزند و تندرست است، و در برابرِ دلِ بیمار و دلِ سخت و دلِ مهرخورده می‌نشیند؛ پس آنچه در آن روز به کار می‌آید نه داشته‌ها است و نه کسان، بلکه حالِ دل.
قلب سلیم در سراسرِ قرآن دو بار آمده است و هر دو بار درباره‌ی ابراهیم؛ جای دیگرش صافات ۸۴ است، إذ جاء ربه بقلب سلیم.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

وأصبح فؤاد أم موسى فارغا إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها لتكون من المؤمنين

برداشت از آیه :دلِ مادرِ موسی تهی شد و نزدیک بود راز را آشکار کند، اما سرشتِ الهی دلِ او را استوار ساخت تا از باورمندان باشد.

روشنگری:آیه دو واژه به کار می‌برد، فؤاد برای تهی شدن و قلب برای استوار بستن؛ پس در همین یک جمله این دو یکی گرفته نشده‌اند.
فارغاً تهی است، یعنی از هر چیز جز آن کودک خالی شده بود، و إن کادت لتبدی به می‌گوید نزدیک بود همان را آشکار کند.
ربطنا علی قلبها: ربط بستن و استوار کردن است، و در سراسرِ قرآن تنها دو بار درباره‌ی دل آمده است؛ جای دیگرش کهف ۱۴ است، وربطنا علی قلوبهم، آنجا که جوانان برخاستند و سخن گفتند.
لتکون من المؤمنین: سببِ آن استواری را خودِ آیه می‌گوید.
و این روی دیگرِ سخت شدنِ دل است؛ همان‌گونه که دل سخت می‌شود، استوار هم می‌شود.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

ما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه وما جعل أزواجكم اللائي تظاهرون منهن أمهاتكم وما جعل أدعياءكم أبناءكم ذلكم قولكم بأفواهكم والله يقول الحق وهو يهدي السبيل

برداشت از آیه :کسی را دو دل در سینه ننهاده‌اند، و نام نهادن چیزی را آن چیز نمی‌کند؛ این گفتنِ شما تنها بر زبانتان است، و سرشتِ الهی حق می‌گوید و راه را می‌نماید.

روشنگری:قلبین فی جوفه: دو دل در درونِ یک تن؛ جوف همان درون و میان‌تنه است، و آیه دل را در آن جای می‌دهد. پس آدمی یک دل دارد و نمی‌تواند دو کانون را با هم داشته باشد.
و آیه پس از آن دو نمونه می‌آورد از نام نهادنی که چیزی را عوض نمی‌کند، و با ذلکم قولکم بأفواهکم آن را می‌بندد؛ یعنی آن نام‌ها بر زبان می‌مانند و به درون راه نمی‌یابند.
نحل ۱۰۶ در همین صفحه همین یگانگی را نشان می‌دهد، آنجا که دل به باور آرام است و سینه به ناسپاسی گشوده؛ پس حالِ دل یکی است.
والله یقول الحق وهو یهدی السبیل: در برابرِ آن نام‌های ساختگی، حق گفته می‌شود و راه نمایانده.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد

برداشت از آیه :نیکوترین سخن کتابی است هماهنگ و بازگفته، که دلِ باورمندان به یادِ آن به لرز می‌افتد و نرم می‌شود. هر که بخواهد سرشتِ الهی‌اش راه را می‌نماید، و آن که سرشتش کنشگر نشود راهنمایی ندارد.

روشنگری:متشابه در این آیه همگونی و هماهنگی است، یعنی کتابی که با خودش می‌خواند؛ و این همان واژه است که در آل عمران ۷ معنای دیگری دارد، چندخوانشی. سنجه این است که در آل عمران صفتِ برخی آیه‌ها است و اینجا صفتِ کلِ کتاب.
مثانی بازگفته و دوگانه است، آنچه جفت‌جفت تکرار می‌شود.
تقشعر منه جلود: پوست از آن به لرز می‌افتد؛ و آیه می‌گوید ثم تلین جلودهم وقلوبهم، پس نخست لرز می‌آید و سپس نرمی، و نرمی هم پوست را می‌گیرد و هم دل را.
إلی ذکر الله: سویِ آن نرم شدن یادِ پروردگار است، نه خودِ آن سخن.
و این روی مقابلِ سخت شدنِ دل است که در همین صفحه بقره ۷۴ می‌گوید؛ پس دل هم سخت می‌شود و هم نرم.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

هو الذي أنزل السكينة في قلوب المؤمنين ليزدادوا إيمانا مع إيمانهم ولله جنود السماوات والأرض وكان الله عليما حكيما

برداشت از آیه :سرشتِ الهی آرامش را در دلِ باورمندان نشاند تا باورشان بر باورشان افزون شود؛ و سپاهیانِ آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست، و او دانا و فرزانه است.

روشنگری:سکینة از ریشه‌ی سکون است، آرامشی که می‌نشیند؛ و آیه جای نشستنش را دل می‌گذارد.
لیزدادوا إیماناً مع إیمانهم: باور بر باور افزوده می‌شود، پس باور اندازه‌ای ثابت نیست؛ انفال ۲ در همین صفحه همین را می‌گوید، زادتهم إیماناً.
همین آرامش را این سوره بارِ دیگر در آیه‌ی ۱۸ می‌آورد، فأنزل السکینة علیهم.
و این روی دیگرِ لرزیدن و بیمِ دل است؛ دل هم می‌لرزد و هم آرام می‌گیرد.
ولله جنود السماوات والأرض: یادآوری‌ای که آن پشتوانه تنها بیرونی نیست.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

إن في ذلك لذكرى لمن كان له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد

برداشت از آیه :در سرنوشتِ گذشتگان یادآوری‌ای است برای کسی که دلی دارد، یا گوش می‌سپارد و گواه است.

روشنگری:لمن کان له قلب: آیه یاد گرفتن را به داشتنِ دل می‌بندد؛ و چون اعراف ۱۷۹ در همین صفحه می‌گوید کسانی دل دارند و با آن درنمی‌یابند، داشتنِ دل در اینجا یعنی دلی که کار می‌کند.
أو ألقی السمع وهو شهید: یا گوش بسپارد و گواه باشد؛ پس دو راه گذاشته شده است، یکی از درون و یکی از راهِ شنیدنِ حاضر و هشیار.
آن یادآوری به آیه‌ی پیش برمی‌گردد، به گذشتگانی که در گرفتن سخت‌تر بودند و راهِ گریزی نیافتند.
و همین سوره در آیه‌ی ۳۳ دل را بارِ دیگر می‌آورد، بقلب منیب، دلی که بازمی‌گردد.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.

لا يقاتلونكم جميعا إلا في قرى محصنة أو من وراء جدر بأسهم بينهم شديد تحسبهم جميعا وقلوبهم شتى ذلك بأنهم قوم لا يعقلون

برداشت از آیه :آنان را یکدل می‌پنداری و دل‌هایشان پراکنده است، و با یکدیگر در ستیزند و در برابرِ شما جز از پشتِ دیوار نمی‌ایستند؛ و این از آن است که خرد به کار نمی‌برند.

روشنگری:تحسبهم جمیعاً وقلوبهم شتی: یکپارچه شمرده می‌شوند و دل‌هایشان پراکنده است؛ شتی گوناگون و از هم گسیخته است. پس یکپارچگیِ بیرونی یکپارچگی نیست و سنجه دل است.
بأسهم بینهم شدید: تندی‌شان میانِ خودشان سخت است، یعنی تیزیِ کار به سوی هم برگشته است.
قری محصنة أو من وراء جدر: ایستادنشان تنها از پشتِ پناه است.
ذلک بأنهم قوم لا یعقلون: سبب را خودِ آیه می‌گوید، خرد به کار نبردن؛ و اعراف ۱۷۹ در همین صفحه همین را درباره‌ی دل می‌گوید، قلوب لا یفقهون بها.
و روی مقابلش در این صفحه آل عمران ۱۰۳ است، ألف بین قلوبکم، پیوندِ دل‌ها که برادری می‌آورد؛ پس پراکندگی و پیوند هر دو کارِ دل‌اند.
این آیه در صفحه‌ی قلب از واژگان کلیدی آمده است.