سوره النسا

بسم الله الرحمن الرحيم يا أيها الناس اتقوا ربكم الذي خلقكم من نفس واحدة وخلق منها زوجها وبث منهما رجالا كثيرا ونساء واتقوا الله الذي تساءلون به والأرحام إن الله كان عليكم رقيباَ(1)

برداشت از آیه :به نام پروردگار مهرپرور مهربان
ای مردمان، نیکی کنید؛ پروردگارِ مهرپرور شما را از یک گوهر آفرید و همسرش را از همان گوهر، و از آن دو مردان و زنانِ بسیار پراکند. پس پیوندِ خویشاوندی را با نیکی پاس دارید، که او نگاهبانِ شماست.

وآتوا اليتامى أموالهم ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب ولا تأكلوا أموالهم إلى أموالكم إنه كان حوبا كبيراَ(2)

برداشت از آیه :دارایی بی‌سرپرستان را به آنان بازگردانید و پاک را با ناپاک جابه‌جا مکنید و دارایی آنان را با دارایی خود مخورید، که این ستمی بزرگ است.

وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى وثلاث ورباع فإن خفتم ألا تعدلوا فواحدة أو ما ملكت أيمانكم ذلك أدنى ألا تعولواَ(3)

برداشت از آیه :و اگر بیم دارید که درباره‌ی بی‌سرپرستان دادگری نکنید، از زنان دو یا سه یا چهار را که برایتان شایسته است به همسری گیرید؛ و اگر بیم دارید که به داد رفتار نکنید، به یک بسنده کنید، که این به ستم نکردن نزدیک‌تر است.

روشنگری:ذلک ادنی الا تعولوا = این به ستم نکردن نزدیک‌تر است؛ آیه خود یگانگی را نزدیک‌تر به داد می‌خوانَد.
این حکم در پیِ سخن از بی‌سرپرستان آمده و شرطِ داد بنیادِ هر دو است.

وآتوا النساء صدقاتهن نحلة فإن طبن لكم عن شيء منه نفسا فكلوه هنيئا مريئاَ(4)

برداشت از آیه :کابینِ زنان را به خوشی بپردازید؛ و اگر خود چیزی از آن را به شما بخشیدند، گوارا بخورید.

ولا تؤتوا السفهاء أموالكم التي جعل الله لكم قياما وارزقوهم فيها واكسوهم وقولوا لهم قولا معروفاَ(5)

برداشت از آیه :دارایی را، که مایه‌ی برپاییِ زندگیِ شماست، به دستِ کم‌خردان مسپارید؛ از آن خوراک و پوشاکشان دهید و با آنان به نیکی سخن بگویید.

روشنگری:قیام در این آیه دادگری و برپاداشتن است. به آیه‌ی ۹۷ سوره‌ی مائده و آیه‌ی ۲۵ سوره‌ی حدید رجوع شود که داد را برپاداشتنی می‌خوانند.

وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيباَ(6)

برداشت از آیه :بی‌سرپرستان را بیازمایید تا هنگامی که به رشدِ خویش رسند؛ آنگاه دارایی‌شان را به ایشان بسپارید، و آن را به شتاب و به اسراف مخورید که مبادا بزرگ شوند. توانگر خویشتن‌دار باشد و تنگدست به اندازه‌ی شایسته بردارد؛ و چون دارایی‌شان را سپردید، گواه بگیرید، و همین بس که حساب نزدِ اوست.

للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون وللنساء نصيب مما ترك الوالدان والأقربون مما قل منه أو كثر نصيبا مفروضاَ(7)

برداشت از آیه :مردان را از آنچه پدر و مادر و خویشان بر جای می‌گذارند بهره‌ای است، و زنان را نیز بهره‌ای، چه اندک باشد چه بسیار؛ بهره‌ای بایسته.

روشنگری:نصیباً مفروضاً = بهره‌ای بایسته و قطعی، برای مرد و زن یکسان و بی چون و چرا.

وإذا حضر القسمة أولو القربى واليتامى والمساكين فارزقوهم منه وقولوا لهم قولا معروفاَ(8)

برداشت از آیه :و چون خویشان و بی‌سرپرستان و نیازمندان بر تقسیم حاضر شوند، از آن بهره‌ای به ایشان دهید و با آنان به نیکی سخن بگویید.

وليخش الذين لو تركوا من خلفهم ذرية ضعافا خافوا عليهم فليتقوا الله وليقولوا قولا سديداَ(9)

برداشت از آیه :آنان که اگر فرزندانی ناتوان از خود بر جای می‌گذاشتند بر ایشان بیم داشتند، همان بیم را درباره‌ی فرزندانِ دیگران بدارند؛ پس نیکوکار باشند و سخنِ درست بگویند.

إن الذين يأكلون أموال اليتامى ظلما إنما يأكلون في بطونهم نارا وسيصلون سعيراَ(10)

برداشت از آیه :آنان که دارایی بی‌سرپرستان را به ستم می‌خورند، جز آتش در درونِ خود نمی‌انبارند، و به آتشِ حسرت درخواهند آمد.

يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيماَ(11)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور درباره‌ی فرزندانتان سفارش می‌کند؛ بهره‌ی مردان و زنان و پدران و مادران را به داد بپردازید، پس از آنکه وصیت و وام گزارده شد. شما نمی‌دانید کدامشان به شما سودمندترند؛ این بهره‌ای از سویِ پروردگارِ مهرپرورِ دانای فرزانه است.

روشنگری:جزئیاتِ سهم‌ها در متن آمده و اینجا به اصلِ آن فروکاسته شده است. نکته‌ی آیه، بایسته بودنِ بهره و تقدمِ وصیت و وام است.

ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد فإن كان لهن ولد فلكم الربع مما تركن من بعد وصية يوصين بها أو دين ولهن الربع مما تركتم إن لم يكن لكم ولد فإن كان لكم ولد فلهن الثمن مما تركتم من بعد وصية توصون بها أو دين وإن كان رجل يورث كلالة أو امرأة وله أخ أو أخت فلكل واحد منهما السدس فإن كانوا أكثر من ذلك فهم شركاء في الثلث من بعد وصية يوصى بها أو دين غير مضار وصية من الله والله عليم حليمَ(12)

برداشت از آیه :و بهره‌ی همسران و خویشان را نیز به داد بپردازید، پس از وصیت و وام، بی‌آنکه زیانی به کسی رسانده شود؛ سفارشی از پروردگارِ مهرپرورِ دانای بردبار.

روشنگری:به روشنگریِ آیه‌ی ۱۱ همین سوره رجوع شود.

تلك حدود الله ومن يطع الله ورسوله يدخله جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها وذلك الفوز العظيمَ(13)

برداشت از آیه :اینها مرزهای سرشتِ الهی است؛ هرکه از آن پیروی کند به بوستان‌های جاودان درمی‌آید، و هرکه سرکشی کند و از مرزها بگذرد، در آتشِ حسرتِ خویش ماندگار است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳ و ۱۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
حدود الله = مرزهای سرشتِ الهی. به آیه‌ی ۲۲۹ سوره‌ی بقره رجوع شود.

ومن يعص الله ورسوله ويتعد حدوده يدخله نارا خالدا فيها وله عذاب مهينَ(14)

برداشت از آیه :اینها مرزهای سرشتِ الهی است؛ هرکه از آن پیروی کند به بوستان‌های جاودان درمی‌آید، و هرکه سرکشی کند و از مرزها بگذرد، در آتشِ حسرتِ خویش ماندگار است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳ و ۱۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
حدود الله = مرزهای سرشتِ الهی. به آیه‌ی ۲۲۹ سوره‌ی بقره رجوع شود.

واللاتي يأتين الفاحشة من نسائكم فاستشهدوا عليهن أربعة منكم فإن شهدوا فأمسكوهن في البيوت حتى يتوفاهن الموت أو يجعل الله لهن سبيلاَ(15)

برداشت از آیه :و اگر از زنانِ شما کاری ناشایست سر زد، چهار تن از خودتان را بر آن گواه بگیرید؛ و اگر گواهی دادند، آنان را در خانه نگاه دارید تا آنگاه که سرشتِ الهی راهی برایشان بگشاید.

روشنگری:گواهیِ چهار تن سخت‌گیری در اثبات است، نه آسان‌گیری در کیفر؛ این شرط در عمل راه را بر اتهام‌زنی می‌بندد.
أو یجعل الله لهن سبیلاً = یا راهی برایشان گشوده شود؛ خودِ آیه در را باز گذاشته و این حکم را پایانِ کار نمی‌داند.

واللذان يأتيانها منكم فآذوهما فإن تابا وأصلحا فأعرضوا عنهما إن الله كان توابا رحيماَ(16)

برداشت از آیه :و اگر آن کار از دو تن سر زد، آزرده‌شان کنید؛ و چون پشیمان شوند و به نیکی بازآیند، رهایشان کنید، که پروردگارِ مهرپرور پذیرای پشیمانی و مهربان است.

روشنگری:اللّذان مثنای مذکر است و دو تن را می‌رساند، نه دو زن.

إنما التوبة على الله للذين يعملون السوء بجهالة ثم يتوبون من قريب فأولئك يتوب الله عليهم وكان الله عليما حكيماَ(17)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور فرزانه و دانا و با گذشت است، بدکارِ پشیمان را به‌پاسِ نیکی‌هایش می‌بخشد، پشیمانی آن است که از نادانی برخیزد و به زودی باشد؛ نه پشیمانیِ کسی که تا دمِ مرگ بر بدی می‌ماند و آنگاه می‌گوید اکنون پشیمانم.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۷ و ۱۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
به آیه‌ی ۹۰ سوره‌ی آل عمران و آیه‌ی ۱۶۱ سوره‌ی بقره رجوع شود: پافشاری تا دمِ مرگ، راه را می‌بندد.

وليست التوبة للذين يعملون السيئات حتى إذا حضر أحدهم الموت قال إني تبت الآن ولا الذين يموتون وهم كفار أولئك أعتدنا لهم عذابا أليماَ(18)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور فرزانه و دانا و با گذشت است، بدکارِ پشیمان را به‌پاسِ نیکی‌هایش می‌بخشد، پشیمانی آن است که از نادانی برخیزد و به زودی باشد؛ نه پشیمانیِ کسی که تا دمِ مرگ بر بدی می‌ماند و آنگاه می‌گوید اکنون پشیمانم.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۷ و ۱۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
به آیه‌ی ۹۰ سوره‌ی آل عمران و آیه‌ی ۱۶۱ سوره‌ی بقره رجوع شود: پافشاری تا دمِ مرگ، راه را می‌بندد.

يا أيها الذين آمنوا لا يحل لكم أن ترثوا النساء كرها ولا تعضلوهن لتذهبوا ببعض ما آتيتموهن إلا أن يأتين بفاحشة مبينة وعاشروهن بالمعروف فإن كرهتموهن فعسى أن تكرهوا شيئا ويجعل الله فيه خيرا كثيراَ(19)

برداشت از آیه :روا نیست که زنان را به ناخواه به ارث برید یا بر آنان تنگ گیرید تا بخشی از آنچه به ایشان داده‌اید بازستانید؛ و با آنان به نیکی زندگی کنید. اگر از ایشان ناخوش دارید، چه بسا چیزی را ناخوش دارید و پروردگارِ مهرپرور در آن خیرِ بسیار نهاده باشد.

روشنگری:عاشروهن بالمعروف = با آنان به نیکی زندگی کنید.
این آیه نیز روشی را از میان برداشت که زنان را بخشی از میراث می‌شمرد. به آیه‌ی ۷ همین سوره رجوع شود.
فعسی ان تکرهوا شیئاً هم‌ساختِ آیه‌ی ۲۱۶ سوره‌ی بقره است.

وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج وآتيتم إحداهن قنطارا فلا تأخذوا منه شيئا أتأخذونه بهتانا وإثما مبيناَ(20)

برداشت از آیه :و اگر خواستید همسری به جایِ همسری گیرید، و به یکی از آنان گنجی داده‌اید، چیزی از آن بازمستانید؛ آیا آن را به بهتان و گناهی آشکار بازمی‌ستانید؟

وكيف تأخذونه وقد أفضى بعضكم إلى بعض وأخذن منكم ميثاقا غليظاَ(21)

برداشت از آیه :چگونه آن را بازمی‌ستانید، حال آنکه از یکدیگر کام جسته‌اید و پیمانی استوار بسته‌اید؟

روشنگری:میثاقاً غلیظاً = پیمانی استوار. آیه پیوندِ زناشویی را پیمانی سترگ می‌خوانَد؛ همان واژه‌ای که در آیه‌ی ۷ سوره‌ی احزاب برای پیمانِ پیام‌آوران به کار رفته است.

ولا تنكحوا ما نكح آباؤكم من النساء إلا ما قد سلف إنه كان فاحشة ومقتا وساء سبيلاَ(22)

برداشت از آیه :آنچه پدرانتان کرده‌اند گذشت؛ از این پس با همسرانِ پدرانِ خود پیوند مبندید، که کاری زشت و ناپسند و راهی ناروا است.

حرمت عليكم أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وبنات الأخ وبنات الأخت وأمهاتكم اللاتي أرضعنكم وأخواتكم من الرضاعة وأمهات نسائكم وربائبكم اللاتي في حجوركم من نسائكم اللاتي دخلتم بهن فإن لم تكونوا دخلتم بهن فلا جناح عليكم وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم وأن تجمعوا بين الأختين إلا ما قد سلف إن الله كان غفورا رحيماَ(23)

برداشت از آیه :پیوند با مادران و دختران و خواهران و دیگر خویشانِ نزدیک، و با زنانِ شوهردار، روا نیست؛ و جز اینها، با پرداختِ کابین و به پاکدامنی و نه به هوسرانی، رواست. پروردگارِ مهرپرور دانای فرزانه و بخشنده‌ی مهربان است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۲۳ و ۲۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
محصنین غیر مسافحین = پاکدامنانه و نه از سرِ هوسرانی. خودِ متن، پیوند را به پاکدامنی مشروط می‌کند.

والمحصنات من النساء إلا ما ملكت أيمانكم كتاب الله عليكم وأحل لكم ما وراء ذلكم أن تبتغوا بأموالكم محصنين غير مسافحين فما استمتعتم به منهن فآتوهن أجورهن فريضة ولا جناح عليكم فيما تراضيتم به من بعد الفريضة إن الله كان عليما حكيماَ(24)

برداشت از آیه :پیوند با مادران و دختران و خواهران و دیگر خویشانِ نزدیک، و با زنانِ شوهردار، روا نیست؛ و جز اینها، با پرداختِ کابین و به پاکدامنی و نه به هوسرانی، رواست. پروردگارِ مهرپرور دانای فرزانه و بخشنده‌ی مهربان است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۲۳ و ۲۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۲۳ رجوع شود.
محصنین غیر مسافحین= پاکدامنانه و نه از سرِ هوسرانی. خودِ متن، پیوند را به پاکدامنی مشروط می‌کند.

ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات المؤمنات فمن ما ملكت أيمانكم من فتياتكم المؤمنات والله أعلم بإيمانكم بعضكم من بعض فانكحوهن بإذن أهلهن وآتوهن أجورهن بالمعروف محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان فإذا أحصن فإن أتين بفاحشة فعليهن نصف ما على المحصنات من العذاب ذلك لمن خشي العنت منكم وأن تصبروا خير لكم والله غفور رحيمَ(25)

برداشت از آیه :و هرکه توانِ آن ندارد، از میانِ آنان که در دستِ شمایند همسرِ پاکدامن گزیند، با اجازه‌ی کسانشان و با پرداختِ کابینِ شایسته؛ که همه از یکدیگرید. شکیبایی بهتر است، و پروردگارِ مهرپرور خطاپوش و مهربان است.

روشنگری:عذاب در این آیه جریمه و تنبیه است، نه رنجِ رستاخیز؛ و آیه کیفرِ آنان را نیمی از کیفرِ دیگران می‌خوانَد.
بعضکم من بعض = همه از یکدیگرید؛ همان جمله‌ای که در آیه‌ی ۱۹۵ سوره‌ی آل عمران تمایزِ میانِ زن و مرد را برمی‌دارد، اینجا تمایزِ میانِ آزاد و در بند را.
غفور رحیم = پوشاننده‌ی خطا با نیکی و مهربان.

يريد الله ليبين لكم ويهديكم سنن الذين من قبلكم ويتوب عليكم والله عليم حكيمَ(26)

برداشت از آیه :می‌خواهم راه را بر شما روشن کنم و شما را به روش‌های نیکانِ پیشین رهنمون شوم و لغزشتان را با نیکی بپوشانم؛ و پیروانِ هوس می‌خواهند که یکسره از راه بگردید، پروردگارِ مهرپرور دانا و فرزانه است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۲۶ و ۲۷ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
یتوب = راه را گشودن و لغزش را با نیکی پوشاندن.
سنن الذین من قبلکم = روش‌های پیشینیان.

والله يريد أن يتوب عليكم ويريد الذين يتبعون الشهوات أن تميلوا ميلا عظيماَ(27)

برداشت از آیه :می‌خواهم راه را بر شما روشن کنم و شما را به روش‌های نیکانِ پیشین رهنمون شوم و لغزشتان را با نیکی بپوشانم؛ و پیروانِ هوس می‌خواهند که یکسره از راه بگردید، پروردگارِ مهرپرور دانا و فرزانه است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۲۶ و ۲۷ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

يريد الله أن يخفف عنكم وخلق الإنسان ضعيفاَ(28)

برداشت از آیه :سرشتِ الهی راه را بر شما آسان می‌کند، که انسان ناتوان آفریده شده است.

روشنگری:یرید الله ان یخفف عنکم = آسان‌گیری. به آیه‌ی ۱۸۵ و ۲۲۰ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین آسانی و نه دشواری را می‌آورند.

يا أيها الذين آمنوا لا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل إلا أن تكون تجارة عن تراض منكم ولا تقتلوا أنفسكم إن الله كان بكم رحيماَ(29)

برداشت از آیه :ای باورمندان، دارایی یکدیگر را به ناروا مخورید، مگر داد و ستدی که با خشنودیِ هر دو سو باشد؛ و یکدیگر را نکشید، که پروردگارِ مهرپرور به شما مهربان است.

روشنگری:به آیه‌ی ۱۸۸ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین ناروا خوردنِ دارایی را می‌آورد.
ولا تقتلوا انفسکم را هم کشتنِ خویش خوانده‌اند و هم کشتنِ یکدیگر؛ در هر دو خوانش آیه در پیِ نگاهداشتِ جان است.
نمونه‌ی ستم در آیات ۲۹ و ۳۰: دست‌درازی به مال و جانِ دیگران.

ومن يفعل ذلك عدوانا وظلما فسوف نصليه نارا وكان ذلك على الله يسيراَ(30)

برداشت از آیه :و هرکه از سرِ ستم و دشمنی چنین کند، به آتشِ حسرتِ خویش درمی‌آید.

روشنگری:به روشنگریِ آیه‌ی ۲۹ رجوع شود.

إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم وندخلكم مدخلا كريماَ(31)

برداشت از آیه :اگر از بدی‌های بزرگ دوری کنید، لغزش‌های کوچکتان پوشیده می‌شود و به جایگاهی ارجمند درمی‌آیید.

روشنگری:نکفر عنکم سیئاتکم = پوشیده شدنِ لغزش‌ها. به آیه‌ی ۱۱۴ سوره‌ی هود و آیه‌ی ۱۳۳ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: خطا با نیکی پوشیده می‌شود.

ولا تتمنوا ما فضل الله به بعضكم على بعض للرجال نصيب مما اكتسبوا وللنساء نصيب مما اكتسبن واسألوا الله من فضله إن الله كان بكل شيء عليماَ(32)

برداشت از آیه :بر داشته‌ی دیگران آزمند مباشید؛ مردان را از دستاوردِ خویش بهره‌ای است و زنان را نیز از دستاوردِ خویش بهره‌ای. آنچه می‌خواهید با دهشِ سرشتِ الهی و تلاشِ خود بجویید، که پروردگارِ مهرپرور به همه‌چیز داناست.

روشنگری:لا تتمنوا ما فضل الله: چشم‌داشت به فزونی های دیگران نداشته باشید

ولكل جعلنا موالي مما ترك الوالدان والأقربون والذين عقدت أيمانكم فآتوهم نصيبهم إن الله كان على كل شيء شهيداَ(33)

برداشت از آیه :برای هر کسی از آنچه پدر و مادر و خویشان بر جای می‌گذارند بهره‌مندانی نهاده‌ایم؛ پس بهره‌ی هرکس را بدهید، که پروردگارِ مهرپرور بر همه‌چیز گواه است.

الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض وبما أنفقوا من أموالهم فالصالحات قانتات حافظات للغيب بما حفظ الله واللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن واهجروهن في المضاجع واضربوهن فإن أطعنكم فلا تبغوا عليهن سبيلا إن الله كان عليا كبيراَ(34)

برداشت از آیه :مردان بر زنان سرپرست‌اند، به آنچه پروردگارِ مهرپرور به برخی بر برخی بخشیده و به آنچه از دارایی خود هزینه می‌کنند. زنانِ شایسته فروتن‌اند و در نبودِ همسر، خود و او را نگاه می‌دارند. و اگر از ناسازگاریِ ایشان بیم دارید، پندشان دهید، سپس در خوابگاه فاصله گیرید، سپس جدا شوید و بروید؛ و اگر همراه شدند، راهی بر آنان مجویید که پروردگارِ مهرپرور بلندمرتبه و بزرگ است.

روشنگری:واضربوهن را هم زدن خوانده‌اند و هم رفتن و جدا شدن. خوانشِ دوم با سه گامِ پیاپیِ آیه که همه از جنسِ فاصله گرفتن‌اند سازگارتر است، و با سفارشِ عاشروهن بالمعروف در آیه‌ی ۱۹ همین سوره نمی‌ستیزد. به آیه‌ی ۲۷۳ سوره‌ی بقره رجوع شود که ضرب فی الارض را رفتن و سفر کردن می‌آورد.
قوامون = نظام‌دهنده، مایه‌ی قوام و استواری، کارگزار.
قانتات = فروتن.
انفقوا = بخشیدن از دارایی با خوشدلی.
فعظوهن = پند دادن و دلگرم کردن.

وإن خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من أهله وحكما من أهلها إن يريدا إصلاحا يوفق الله بينهما إن الله كان عليما خبيراَ(35)

برداشت از آیه :و اگر از جداییِ میانِ آن دو بیم دارید، داوری از کسانِ مرد و داوری از کسانِ زن برانگیزید؛ اگر آشتی بخواهند، میانشان سازگاری رخ‌می‌دهد، که پروردگارِ مهرپرور آگاه و داناست.

روشنگری:به آیه‌ی ۱۲۸ همین سوره رجوع شود: آشتی بهتر است.

واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئا وبالوالدين إحسانا وبذي القربى واليتامى والمساكين والجار ذي القربى والجار الجنب والصاحب بالجنب وابن السبيل وما ملكت أيمانكم إن الله لا يحب من كان مختالا فخوراَ(36)

برداشت از آیه :از سرشتِ الهیِ خود پیروی کنید و چیزی را همتای پروردگارِ مهرپرور مگیرید؛ و به پدر و مادر و خویشان و بی‌سرپرستان و نیازمندان و همسایه‌ی خویشاوند و همسایه‌ی بیگانه و همنشین و در راه مانده و آنان که در دستِ شمایند نیکی کنید؛ که پروردگارِ مهرپرور خودپسندِ فخرفروش را دوست نمی‌دارد.

روشنگری:فهرستِ این آیه از نزدیک‌ترین کس تا دورترین می‌رود و همسایه‌ی بیگانه را کنارِ همسایه‌ی خویشاوند می‌نشاند؛ نیکی به دوری و نزدیکیِ نسب بسته نیست.

الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ويكتمون ما آتاهم الله من فضله وأعتدنا للكافرين عذابا مهيناَ(37)

برداشت از آیه :آنان که تنگ‌چشمی می‌کنند و مردمان را به تنگ‌چشمی می‌خوانند و دهشِ سرشتِ الهی را پنهان می‌دارند، و آنان که دارایی خود را برای خودنمایی می‌بخشند و به پروردگارِ مهرپرور و رستاخیز باور ندارند، همنشینِ نفسِ بدکنش‌اند؛ و بد همنشینی است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۳۷ و ۳۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
به آیه‌ی ۲۶۴ سوره‌ی بقره رجوع شود: بخششِ آلوده به خودنمایی، چون خاکی بر سنگ است که باران می‌شویدش.کافرین: مال اندوز خسیس و تنگ چشم، ستمگر، خدا ناباور.

والذين ينفقون أموالهم رئاء الناس ولا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر ومن يكن الشيطان له قرينا فساء قريناَ(38)

برداشت از آیه :آنان که تنگ‌چشمی می‌کنند و مردمان را به تنگ‌چشمی می‌خوانند و دهشِ سرشتِ الهی را پنهان می‌دارند، و آنان که دارایی خود را برای خودنمایی می‌بخشند و به پروردگارِ مهرپرور و رستاخیز باور ندارند، همنشینِ نفسِ بدکنش‌اند؛ و بد همنشینی است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۳۷ و ۳۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
به آیه‌ی ۲۶۴ سوره‌ی بقره رجوع شود: بخششِ آلوده به خودنمایی، چون خاکی بر سنگ است که باران می‌شویدش.
کافرین = مال‌اندوزِ تنگ‌چشم، ستمگر، ناباور.

وماذا عليهم لو آمنوا بالله واليوم الآخر وأنفقوا مما رزقهم الله وكان الله بهم عليماَ(39)

برداشت از آیه :چه زیانی داشت اگر به پروردگارِ مهرپرور و رستاخیز باور می‌آوردند و از آنچه روزیِ آنان شده می‌بخشیدند؟ و پروردگارِ مهرپرور به ایشان داناست.

إن الله لا يظلم مثقال ذرة وإن تك حسنة يضاعفها ويؤت من لدنه أجرا عظيماَ(40)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور به اندازه‌ی ذره‌ای ستم نمی‌کند، و پاداشِ نیکوکاران دوچندان و بیشتر می‌گردد.

روشنگری:به آیات ۷ و ۸ سوره‌ی زلزله رجوع شود: هر کردار، هرچند به وزنِ ذره‌ای، دیده خواهد شد.

فكيف إذا جئنا من كل أمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداَ(41)

برداشت از آیه :در رستاخیز، هر مردم را گواهی از خودشان است و من بر اینان گواهم؛ آن روز ستمکارانی که راه را نپذیرفتند آرزو می‌کنند که با خاک یکسان شوند، و هیچ سخنی را پنهان نتوانند داشت.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۴۱ و ۴۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
لو تسوی بهم الارض = آرزوی یکسان شدن با خاک. به آیه‌ی ۴۰ سوره‌ی نبا رجوع شود که همین آرزو را از زبانِ ستمکار می‌آورد.

يومئذ يود الذين كفروا وعصوا الرسول لو تسوى بهم الأرض ولا يكتمون الله حديثاَ(42)

برداشت از آیه :در رستاخیز، هر مردم را گواهی از خودشان است و من بر اینان گواهم؛ آن روز ستمکارانی که راه را نپذیرفتند آرزو می‌کنند که با خاک یکسان شوند، و هیچ سخنی را پنهان نتوانند داشت.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۴۱ و ۴۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۴۱ رجوع شود.

يا أيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفوراَ(43)

برداشت از آیه :ای باورمندان، در حالِ مستی و در حالِ ناپاکی به نیایش مایستید؛ و اگر بیمار یا در سفر بودید و آب نیافتید، با خاکِ پاک پاکی گیرید، که پروردگارِ مهرپرور بخشنده و خطاپوش است.

روشنگری:این آیه گامِ میانیِ رهنمودِ قرآن درباره‌ی باده است: نخست سنجشِ سود و زیان در آیه‌ی ۲۱۹ سوره‌ی بقره، سپس همین آیه، و سرانجام نهی از آن در آیه‌ی ۹۰ سوره‌ی مائده.

ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيلَ(44)

برداشت از آیه :گروهی گمراهی را می‌خرند و می‌خواهند شما نیز از راه بگردید؛ ولی پروردگارِ مهرپرور به دشمنانتان داناتر است و بهترین پشتوانه و یاور است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۴۴ و ۴۵ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
سبیل الله؛ راهِ مهربانیِ پروردگارِ مهرپرور.
تضلوا السبیل؛ تاریک کردنِ راهِ مهربانی پروردگار مهرپرور.

والله أعلم بأعدائكم وكفى بالله وليا وكفى بالله نصيراَ(45)

برداشت از آیه :گروهی گمراهی را می‌خرند و می‌خواهند شما نیز از راه بگردید؛ ولی پروردگارِ مهرپرور به دشمنانتان داناتر است و بهترین پشتوانه و یاور است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۴۴ و ۴۵ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۴۴ رجوع شود.

من الذين هادوا يحرفون الكلم عن مواضعه ويقولون سمعنا وعصينا واسمع غير مسمع وراعنا ليا بألسنتهم وطعنا في الدين ولو أنهم قالوا سمعنا وأطعنا واسمع وانظرنا لكان خيرا لهم وأقوم ولكن لعنهم الله بكفرهم فلا يؤمنون إلا قليلاَ(46)

برداشت از آیه :گروهی سخن را از جای خود می‌گردانند و به زبان می‌پیچانند تا در راه و رسم ریشخند کنند؛ اگر به راستی و درستی سخن می‌گفتند برایشان بهتر بود.

روشنگری:یحرفون الکلم عن مواضعه = جابه‌جا کردنِ سخن از جای خود. به آیه‌ی ۷۵ سوره‌ی بقره و آیه‌ی ۷۸ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: دانسته وارونه جلوه دادن.
دین = راه و روش و رسم و آیین. به آیه‌ی ۷۶ سوره‌ی یوسف رجوع شود.

يا أيها الذين أوتوا الكتاب آمنوا بما نزلنا مصدقا لما معكم من قبل أن نطمس وجوها فنردها على أدبارها أو نلعنهم كما لعنا أصحاب السبت وكان أمر الله مفعولاَ(47)

برداشت از آیه :ای کتاب‌داران، به آنچه آوردم باور آورید، که گواهِ همان است که با شماست.و بدانید که خواستِ او انجام‌شدنی است.

إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء ومن يشرك بالله فقد افترى إثما عظيماَ(48)

برداشت از آیه :همتا گرفتن برای پروردگارِ مهرپرور، پوشیده نمی‌شود؛ و جز آن، هر لغزشی با نیکی پوشیده می‌گردد. و همتاآوران، دروغی بزرگ بافته‌اند.

روشنگری:شرک، بریدن از سرچشمه‌ی مهر است؛ تا این بریدگی بماند، پوشاندنی در کار نیست. به آیه‌ی ۱۱۶ همین سوره رجوع شود که همین را بازمی‌گوید.
نامهربانی انسانِ پشیمان، با مهربانیِ وی پوشیده می‌شود اما ناباوری به پروردگارِ مهر پرور با باورمندی پوشیده می‌گردد.

ألم تر إلى الذين يزكون أنفسهم بل الله يزكي من يشاء ولا يظلمون فتيلاَ(49)

برداشت از آیه :آنان که خود را پاک می‌شمارند، بدانند که پاکیزگی از پیروی سرشتِ الهی است نه از خودستایی؛ و بر کسی به‌اندازه‌ی ذره‌ای ستم نمی‌رود.

روشنگری:فتیلاً = رشته‌ی باریکِ میانِ هسته‌ی خرما؛ کنایه از کمترین اندازه. به آیه‌ی ۴۰ همین سوره رجوع شود که همین را با «مثقال ذرة» می‌آورد.
به آیه‌ی ۳۲ سوره‌ی نجم نیز رجوع شود: خود را پاک مشمارید.

انظر كيف يفترون على الله الكذب وكفى به إثما مبيناَ(50)

برداشت از آیه :بنگر که چگونه بر پروردگارِ مهرپرور دروغ می‌بندند؛ و همین بس که بزه‌ای آشکار است. گروهی به پندارهای خودساخته و به ستم باور دارند و ستمکاران را از باورمندان راه‌یافته‌تر می‌خوانند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۰ و ۵۱ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
جبت و طاغوت = پندارهای خودساخته و ستم. به واژه‌ی کلیدیِ طاغوت رجوع شود.

ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت ويقولون للذين كفروا هؤلاء أهدى من الذين آمنوا سبيلاَ(51)

برداشت از آیه :بنگر که چگونه بر پروردگارِ مهرپرور دروغ می‌بندند؛ و همین بس که بزه‌ای آشکار است. گروهی به پندارهای خودساخته و به ستم باور دارند و ستمکاران را از باورمندان راه‌یافته‌تر می‌خوانند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۰ و ۵۱ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۵۰ رجوع شود.

أولئك الذين لعنهم الله ومن يلعن الله فلن تجد له نصيراَ(52)

برداشت از آیه :اینان از مهر دور افتاده‌اند و یاوری نخواهند یافت؛ و اگر بهره‌ای از فرمانروایی داشتند، به کسی هیچ نمی‌بخشیدند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۲ و ۵۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
نقیراً = گودیِ پشتِ هسته‌ی خرما؛ کنایه از کمترین بخشش. تنگ‌چشمی در این آیات پیامدِ همان دور افتادن از مهر است.

أم لهم نصيب من الملك فإذا لا يؤتون الناس نقيراَ(53)

برداشت از آیه :اینان از مهر دور افتاده‌اند و یاوری نخواهند یافت؛ و اگر بهره‌ای از فرمانروایی داشتند، به کسی هیچ نمی‌بخشیدند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۲ و ۵۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۵۲ رجوع شود.

أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله فقد آتينا آل إبراهيم الكتاب والحكمة وآتيناهم ملكا عظيماَ(54)

برداشت از آیه :آیا بر مردمان به آنچه پروردگارِ مهرپرور از دهشِ خود به ایشان داده رشک می‌برند؟ به خاندانِ ابراهیم کتاب و فرزانگی و فرمانرواییِ بزرگ داده شد.

روشنگری:به آیه‌ی ۳۲ همین سوره رجوع شود: بر داشته‌ی دیگران آزمند مباشید.

فمنهم من آمن به ومنهم من صد عنه وكفى بجهنم سعيراَ(55)

برداشت از آیه :گروهی از ایشان باور آوردند و گروهی روی برتافتند؛ و آتشِ حسرتِ رستاخیز، بس سوزان است.

إن الذين كفروا بآياتنا سوف نصليهم نارا كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها ليذوقوا العذاب إن الله كان عزيزا حكيماَ(56)

برداشت از آیه :ستمکاران در آتشِ حسرتِ کردارِ خویش‌اند و هر ستمی را سوزشی دیگر است؛ و باورمندانِ نیکوکار را بوستان‌هایی جاودان است با همسرانی پاک و سایه‌ای گسترده.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۶ و ۵۷ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

والذين آمنوا وعملوا الصالحات سندخلهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا لهم فيها أزواج مطهرة وندخلهم ظلا ظليلاَ(57)

برداشت از آیه :ستمکاران در آتشِ حسرتِ کردارِ خویش‌اند و هر ستمی را سوزشی دیگر است؛ و باورمندانِ نیکوکار را بوستان‌هایی جاودان است با همسرانی پاک و سایه‌ای گسترده.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۶ و ۵۷ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

إن الله يأمركم أن تؤدوا الأمانات إلى أهلها وإذا حكمتم بين الناس أن تحكموا بالعدل إن الله نعما يعظكم به إن الله كان سميعا بصيراَ(58)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور فرمان می‌دهد که سپرده‌ها را به صاحبانشان بازگردانید و در داوری میانِ مردمان به داد داوری کنید؛ و چه نیکوست آنچه شما را به آن پند می‌دهد که او شنوا و بیناست.

روشنگری:امانت = سپرده. این آیه دو چیز را کنار هم می‌نهد: بازگرداندنِ سپرده و دادگری در داوری؛ هر دو کنشِ سرشتِ الهی در زندگیِ روزمره است.
به آیه‌ی ۱۳۵ همین سوره و آیه‌ی ۸ سوره‌ی مائده رجوع شود.

يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول إن كنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر ذلك خير وأحسن تأويلاَ(59)

برداشت از آیه :از سرشتِ الهیِ خود پیروی کنید و از پیام‌آور و از کارگزارانِ خود؛ و اگر در چیزی ناسازگار شدید، آن را به سرشتِ الهی و پیام‌آور بازگردانید، اگر به پروردگارِ مهرپرور و رستاخیز باور دارید. این بهتر و نیک‌فرجام‌تر است.

روشنگری:اولی الامر = کارگزاران و گردانندگانِ کار. به واژه‌ی کلیدیِ امر رجوع شود.
آیه بازگشتگاهِ ناسازگاری را سرشتِ الهی و پیام‌آور می‌داند، نه خودِ کارگزاران؛ یعنی فرمان‌بریِ آنان مشروط است، نه بی‌قید.
موضوعِ داور و داوری در بروزِ ناسازگاری، از این آیه تا آیه‌ی ۷۰ همین سوره پی گرفته شده است.

ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت وقد أمروا أن يكفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيداَ(60)

برداشت از آیه :شگفت از آنان که دم از باور می‌زنند و داوری را نزدِ ستمکار می‌برند، حال آنکه فرمان یافته‌اند ستم را نپذیرند؛ و نفسِ بدکنش می‌خواهد که یکسره از راه بگردند.

روشنگری:طاغوت = ستم و پندارِ خودساخته. به آیه‌ی ۲۵۶ سوره‌ی بقره رجوع شود.

وإذا قيل لهم تعالوا إلى ما أنزل الله وإلى الرسول رأيت المنافقين يصدون عنك صدوداَ(61)

برداشت از آیه :چون بر دورویان سخنم را بخوانم، روی برمی‌تابند؛ و چون به سببِ کردارِ خویش گرفتار شوند، به نزدم می‌آیند و سوگند می‌خورند که جز نیکی و سازگاری نمی‌خواستیم.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۶۱ و ۶۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
بما قدمت ایدیهم = به سببِ کردارِ پیشینِ خودشان. به آیه‌ی ۱۶۵ سوره‌ی آل عمران رجوع شود که همین را از خودِ انسان می‌داند.

فكيف إذا أصابتهم مصيبة بما قدمت أيديهم ثم جاءوك يحلفون بالله إن أردنا إلا إحسانا وتوفيقاَ(62)

برداشت از آیه :چون بر دورویان سخنم را بخوانم، روی برمی‌تابند؛ و چون به سببِ کردارِ خویش گرفتار شوند، به نزدم می‌آیند و سوگند می‌خورند که جز نیکی و سازگاری نمی‌خواستیم.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۶۱ و ۶۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۶۱ رجوع شود.

أولئك الذين يعلم الله ما في قلوبهم فأعرض عنهم وعظهم وقل لهم في أنفسهم قولا بليغاَ(63)

برداشت از آیه :از ایشان درگذر و آنان را با سخنانی نیکو و گیرا اندرز ده، زیرا تنها پروردگارِ مهرپرور از درونِ سینه‌ی آنان آگاه است.

روشنگری:قولاً بلیغاً = سخنی رسا که به دل بنشیند. آیه در برابرِ دورویی، درگذشتن و پند را می‌نشاند، نه کیفر را.

وما أرسلنا من رسول إلا ليطاع بإذن الله ولو أنهم إذ ظلموا أنفسهم جاءوك فاستغفروا الله واستغفر لهم الرسول لوجدوا الله توابا رحيماَ(64)

برداشت از آیه :بر سامانِ نهاده‌ی هستی، پیام‌آور برانگیخته می‌شود تا از او پیروی شود؛ و اگر آنگاه که بر خود ستم کردند پشیمان می‌شدند و لغزشِ خود را با نیکی می‌پوشاندند، پذیرفته می‌شد.

روشنگری:لیطاع بإذن الله: پیروی بر سامانِ نهاده روی می‌دهد و نه با اجبار؛ از این‌رو کسی را به پیروی نمی‌توان واداشت و بارِ آن بر خودِ او است. به آیه‌ی ۸۰ همین سوره رجوع شود که نگاهبانیِ ایمانِ کسی را بر دوشِ پیام‌آور نمی‌نهد، و به آیه‌ی ۲۵۶ سوره‌ی بقره: در راه و رسم اجبار نیست.
استغفار: پشیمانی و پوشاندنِ لغزش با کردارِ نیک. به روشنگریِ آیه‌ی ۹۹ همین سوره رجوع شود.
به واژه‌ی کلیدیِ اذن رجوع شود.

فلا وربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا مما قضيت ويسلموا تسليماَ(65)

برداشت از آیه :سوگند به پروردگارم که باور نمی‌آورند مگر آنکه در ناسازگاریِ خویش مرا داور کنند، آنگاه در دلِ خود از داوریِ من تنگی نیابند و یکسره بپذیرند.

ولو أنا كتبنا عليهم أن اقتلوا أنفسكم أو اخرجوا من دياركم ما فعلوه إلا قليل منهم ولو أنهم فعلوا ما يوعظون به لكان خيرا لهم وأشد تثبيتاَ(66)

برداشت از آیه :اگر بر آنان مقرر می‌کردم که جانِ خود بدهند یا از خانه‌هایشان بیرون روند، جز اندکی نمی‌کردند؛ و اگر پندم را به کار می‌بستند، برایشان بهتر و استوارتر بود، و از دهشِ بزرگ برخوردار می‌شدند و به راهِ راست رهنمون می‌گشتند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۶۶ و ۶۷ و ۶۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

وإذا لآتيناهم من لدنا أجرا عظيماَ(67)

برداشت از آیه :اگر بر آنان مقرر می‌کردم که جانِ خود بدهند یا از خانه‌هایشان بیرون روند، جز اندکی نمی‌کردند؛ و اگر پندم را به کار می‌بستند، برایشان بهتر و استوارتر بود، و از دهشِ بزرگ برخوردار می‌شدند و به راهِ راست رهنمون می‌گشتند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۶۶ و ۶۷ و ۶۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

ولهديناهم صراطا مستقيماَ(68)

برداشت از آیه :اگر بر آنان مقرر می‌کردم که جانِ خود بدهند یا از خانه‌هایشان بیرون روند، جز اندکی نمی‌کردند؛ و اگر پندم را به کار می‌بستند، برایشان بهتر و استوارتر بود، و از دهشِ بزرگ برخوردار می‌شدند و به راهِ راست رهنمون می‌گشتند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۶۶ و ۶۷ و ۶۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
صراط مستقیم معادل سبیل الله برداشت گردیده است.

ومن يطع الله والرسول فأولئك مع الذين أنعم الله عليهم من النبيين والصديقين والشهداء والصالحين وحسن أولئك رفيقاَ(69)

برداشت از آیه :هرکس از سرشتِ الهیِ خود و از پیام‌آور پیروی کند، با کسانی است که سرشتِ مهربانشان کنشگر است: پیامبران، راستان، گواهان و نیکان؛ و نیکو همدمانی‌اند.

ذلك الفضل من الله وكفى بالله عليماَ(70)

برداشت از آیه :این دهشی از سرشتِ الهی است، و پروردگارِ مهرپرور به دانایی بس است.

يا أيها الذين آمنوا خذوا حذركم فانفروا ثبات أو انفروا جميعاَ(71)

برداشت از آیه :آماده و هوشیار باشید و حرکت کنید؛ و در میانِ شما کسانی هستند که گران‌جانی می‌کنند و اگر رنجی به شما رسد شادمانند که با شما نبودند، و اگر دهشی به شما رسد چنان می‌گویند که گویی هرگز میانتان دوستی نبوده و آرزو می‌کنند کاش با شما بودند تا به کامیابیِ بزرگ می‌رسیدند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۷۱ و ۷۲ و ۷۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

وإن منكم لمن ليبطئن فإن أصابتكم مصيبة قال قد أنعم الله علي إذ لم أكن معهم شهيداَ(72)

برداشت از آیه :آماده و هوشیار باشید و حرکت کنید؛ و در میانِ شما کسانی هستند که گران‌جانی می‌کنند و اگر رنجی به شما رسد شادمانند که با شما نبودند، و اگر دهشی به شما رسد چنان می‌گویند که گویی هرگز میانتان دوستی نبوده و آرزو می‌کنند کاش با شما بودند تا به کامیابیِ بزرگ می‌رسیدند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۷۱ و ۷۲ و ۷۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

ولئن أصابكم فضل من الله ليقولن كأن لم تكن بينكم وبينه مودة يا ليتني كنت معهم فأفوز فوزا عظيماَ(73)

برداشت از آیه :آماده و هوشیار باشید و حرکت کنید؛ و در میانِ شما کسانی هستند که گران‌جانی می‌کنند و اگر رنجی به شما رسد شادمانند که با شما نبودند، و اگر دهشی به شما رسد چنان می‌گویند که گویی هرگز میانتان دوستی نبوده و آرزو می‌کنند کاش با شما بودند تا به کامیابیِ بزرگ می‌رسیدند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۷۱ و ۷۲ و ۷۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

فليقاتل في سبيل الله الذين يشرون الحياة الدنيا بالآخرة ومن يقاتل في سبيل الله فيقتل أو يغلب فسوف نؤتيه أجرا عظيماَ(74)

برداشت از آیه :آنان که زندگیِ گذرا را به رستاخیزِ ماندگار می‌فروشند، باید در راهِ مهرِ سرشتِ الهی بکوشند؛ چه کشته شوند و چه پیروز، پاداشی بزرگ خواهند یافت.

وما لكم لا تقاتلون في سبيل الله والمستضعفين من الرجال والنساء والولدان الذين يقولون ربنا أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها واجعل لنا من لدنك وليا واجعل لنا من لدنك نصيراَ(75)

برداشت از آیه :چرا در راهِ مهرِ سرشتِ الهی و به یاریِ ناتوانان از مردان و زنان و کودکان نمی‌کوشید، آنان که می‌گویند پروردگارا، ما را از این شهرِ ستم‌پیشه بیرون آور و از سویِ خود یاوری برایمان بگمار؟

روشنگری:آیه، کوشش در راهِ مهرِ سرشتِ الهی را به یاریِ ستم‌دیده می‌بندد، نه به چیزی دیگر؛ و ناتوانان را از هر سه گروه، مرد و زن و کودک، می‌شمارد.

الذين آمنوا يقاتلون في سبيل الله والذين كفروا يقاتلون في سبيل الطاغوت فقاتلوا أولياء الشيطان إن كيد الشيطان كان ضعيفاَ(76)

برداشت از آیه :باورمندان در راهِ مهرِ سرشتِ الهی می‌کوشند و ناباوران در راهِ نفسِ بدکنشِ خویش؛ پس در برابرِ پیروانِ نفسِ بدکنش بایستید، که نیرنگِ آن سست‌بنیان است.

روشنگری:ان کید الشیطان کان ضعیفاً = نیرنگِ نفسِ بدکنش سست است. به آیه‌ی ۹۹ سوره‌ی نحل رجوع شود: نفسِ بدکنش بر باورمندان سروری ندارد.
سبیل الله راهِ مهرِ پروردگار است و سبیل الطاغوت راهِ نفسِ بدکنش که بر دشمنی و ستم استوار است.

ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فلما كتب عليهم القتال إذا فريق منهم يخشون الناس كخشية الله أو أشد خشية وقالوا ربنا لم كتبت علينا القتال لولا أخرتنا إلى أجل قريب قل متاع الدنيا قليل والآخرة خير لمن اتقى ولا تظلمون فتيلاَ(77)

برداشت از آیه :آنان که پیش‌تر خود بی‌تابی می‌کردند، چون هنگامِ کوشش رسید از مردمان ترسیدند؛ بگو بهره‌ی این جهان اندک است و رستاخیز برای نیکوکاران بهتر، و بر کسی به‌اندازه‌ی ذره‌ای ستم نمی‌رود.

روشنگری:پاسخِ همین پرسش در آیه‌ی پس از آن می‌آید: نیکی از سرشتِ الهی و بدی از نفسِ بدکنشِ خودِ انسان است.

أينما تكونوا يدرككم الموت ولو كنتم في بروج مشيدة وإن تصبهم حسنة يقولوا هذه من عند الله وإن تصبهم سيئة يقولوا هذه من عندك قل كل من عند الله فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثاَ(78)

برداشت از آیه :هر جا باشید مرگ درمی‌یابدتان، هرچند در کاخ‌های استوار باشید. نیکی از سرشتِ الهی است و بدی از نفسِ بدکنش؛ همه بر سامانِ پروردگارِ مهرپرور است تا هر کس نتیجه‌ی کردارِ خویش را ببیند. من پیام‌آورِ مردمانم، و گواهیِ پروردگارِ مهرپرور بسنده است. اینان را چه شده که سخن درنمی‌یابند؟

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۷۸ و ۷۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
این دو آیه از صریح‌ترین آیات در بازگرداندنِ نیکی و بدی به دو سرچشمه‌ی درونیِ انسان است. نیکی از راهِ سرشتِ الهیِ نهاده در انسان به او می‌رسد؛ سرشت مجرای آن نیکی است، نه سرچشمه‌اش.
به آیه‌ی ۴۶ سوره‌ی فصلت و آیه‌ی ۱۶۵ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: از خودِ شماست.
پروردگارِ مهرپرور مهربانی را بر خود نوشته (آیه‌ی ۱۲ سوره‌ی انعام) و از کمترین ستم پرهیز دارد (آیه‌ی ۴۴ یونس، ۱۰۸ آل عمران و ۴۰ همین سوره).

ما أصابك من حسنة فمن الله وما أصابك من سيئة فمن نفسك وأرسلناك للناس رسولا وكفى بالله شهيداَ(79)

برداشت از آیه :هر جا باشید مرگ درمی‌یابدتان، هرچند در کاخ‌های استوار باشید. نیکی از سرشتِ الهی است و بدی از نفسِ بدکنش؛ همه بر سامانِ پروردگارِ مهرپرور است تا هر کس نتیجه‌ی کردارِ خویش را ببیند. من پیام‌آورِ مردمانم، و گواهیِ پروردگارِ مهرپرور بسنده است. اینان را چه شده که سخن درنمی‌یابند؟

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۷۸ و ۷۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۷۸ رجوع شود.

من يطع الرسول فقد أطاع الله ومن تولى فما أرسلناك عليهم حفيظاَ(80)

برداشت از آیه :هرکه از پیام‌آور پیروی کند، از سرشتِ الهی پیروی کرده است؛ و هرکه روی برتابد، من بر او نگاهبان نیستم.

روشنگری:به آیه‌ی ۳۲ سوره‌ی آل عمران رجوع شود که همین را می‌آورد: پیروی از پیامبر، پیروی از سرشتِ الهی است، زیرا سرشتِ الهیِ او متجلی گشته است.
«ما ارسلناک علیهم حفیظاً» = نگاهبانیِ ایمانِ کسی بر دوشِ پیامبر نیست. به آیه‌ی ۱۲۸ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.
رسالت پیامبر ابلاغ است و نه اجبار.

ويقولون طاعة فإذا برزوا من عندك بيت طائفة منهم غير الذي تقول والله يكتب ما يبيتون فأعرض عنهم وتوكل على الله وكفى بالله وكيلاَ(81)

برداشت از آیه :به زبان می‌گویند فرمان می‌بریم، و چون از نزدم بیرون می‌روند، شبانه جز آنچه گفتم در سر می‌پرورند؛ از ایشان روی برمی‌گردانم و بر سرشتِ الهیِ خود پشتگرمم، که پروردگارِ مهرپرور از نیرنگِ شبانه‌ی آنان آگاه است و پشتوانه‌ای بسنده.

روشنگری:وکیلا: کارگزار.
کفی: کارآمد.

أفلا يتدبرون القرآن ولو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيراَ(82)

برداشت از آیه :چرا در این سخن نمی‌اندیشید؟ اگر از سرشتِ الهی برنخاسته بود، ناسازگاریِ بسیار در آن می‌یافتید.

وإذا جاءهم أمر من الأمن أو الخوف أذاعوا به ولو ردوه إلى الرسول وإلى أولي الأمر منهم لعلمه الذين يستنبطونه منهم ولولا فضل الله عليكم ورحمته لاتبعتم الشيطان إلا قليلاَ(83)

برداشت از آیه :و چون خبری از آرامش یا بیم به آنان رسد، آن را می‌پراکنند؛ اگر به پیام‌آور و کارگزارانِ خود بازمی‌گرداندند، کسانی که اهلِ دریافت‌اند آن را درمی‌یافتند. اگر دهشِ سرشتِ الهی نبود، جز اندکی از نفسِ بدکنش پیروی می‌کردید.

روشنگری:امر: مهر و اراده الهی.
اولی الامر: صاحبِ سرشتِ مهربان و اراده‌ی الهی.
استنباط: ژرفای اندیشه.
لعلمه الذین یستنبطونه منهم = کسانی که توانِ دریافت و استنباط دارند. آیه، پراکندنِ شایعه را در برابرِ بازگرداندنِ خبر به اهلِ آن می‌نهد.
به آیه‌ی ۵۹ همین سوره رجوع شود.

فقاتل في سبيل الله لا تكلف إلا نفسك وحرض المؤمنين عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا والله أشد بأسا وأشد تنكيلاَ(84)

برداشت از آیه :پس در راهِ سرشتِ الهی بکوش، که جز بر خویشتن واداشته نیستی؛ و باورمندان را برانگیز، باشد که سختیِ ستمکاران بازداشته شود.

روشنگری:لا تکلف الا نفسک = جز بر خود مکلف و واداشته نیستی. آیه، مسئولیتِ هر کس را به خودِ او بازمی‌گرداند. به آیه‌ی ۱۲۸ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.
تاکید به اصل عدم اجبار و اکراه و اختیار انسان است.

من يشفع شفاعة حسنة يكن له نصيب منها ومن يشفع شفاعة سيئة يكن له كفل منها وكان الله على كل شيء مقيتاَ(85)

برداشت از آیه :هرکه میانجیِ نیکی شود، بهره‌ای از آن دارد، و هرکه میانجیِ بدی شود، سهمی از آن می‌برد؛ و پروردگارِ مهرپرور بر هر چیز نگاهبان است.

روشنگری:شفاعت در این آیه، میانجی شدن در کردار است، نه پادرمیانی در رستاخیز. به واژه‌ی کلیدیِ شفیع رجوع شود.
شفاعت: همراهی

وإذا حييتم بتحية فحيوا بأحسن منها أو ردوها إن الله كان على كل شيء حسيباَ(86)

برداشت از آیه :و چون شما را درودی گویند، نیکوتر از آن پاسخ دهید یا همان را بازگردانید؛ که پروردگارِ مهرپرور بر هر چیز حسابگر است.

الله لا إله إلا هو ليجمعنكم إلى يوم القيامة لا ريب فيه ومن أصدق من الله حديثاَ(87)

برداشت از آیه :جز پروردگارِ مهرپرور آفریدگاری نیست و رستاخیز در راه است؛ و سخنی راست‌تر از سخنِ او نیست.

روشنگری:لیجمعنّکم = همگان را گرد می‌آورد. أصدق حدیثاً = راست‌ترین سخن.
همین عبارت در آیه‌ی ۱۲ سوره‌ی انعام نیز آمده، آنجا پس از این سخن که مهر را بر خویش نوشته است. پس گردآوریِ رستاخیز از دلِ مهر برمی‌آید، نه از قهر.

فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلاَ(88)

برداشت از آیه :شما را چه شده که درباره‌ی دورویان دو دسته شده‌اید؟ نفسِ بدکنش آنان را به سببِ کردارشان سرنگون کرده است. آنان آرزو دارند شما نیز مانندِ خودشان ناباور شوید تا یکسان گردید؛ پس تا به راهِ مهرِ پروردگار بازنگشته‌اند، از ایشان پشتوانه مگیرید و در برابرشان بایستید.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۸۸ و ۸۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
ارکسهم بما کسبوا = به سببِ کردارِ خودشان واژگون شدند. به آیه‌ی ۷ سوره‌ی بقره رجوع شود: بسته شدنِ دل، پیامدِ کردارِ خودِ انسان است.

ودوا لو تكفرون كما كفروا فتكونون سواء فلا تتخذوا منهم أولياء حتى يهاجروا في سبيل الله فإن تولوا فخذوهم واقتلوهم حيث وجدتموهم ولا تتخذوا منهم وليا ولا نصيراَ(89)

برداشت از آیه :شما را چه شده که درباره‌ی دورویان دو دسته شده‌اید؟ نفسِ بدکنش آنان را به سببِ کردارشان سرنگون کرده است. آنان آرزو دارند شما نیز مانندِ خودشان ناباور شوید تا یکسان گردید؛ پس تا به راهِ مهرِ پروردگار بازنگشته‌اند، از ایشان پشتوانه مگیرید و در برابرشان بایستید.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۸۸ و ۸۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۸۸ نیز رجوع شود.
روی سخنِ این آیه با دورویانی است که نه تنها باورمند نیستند (کفروا)، بلکه در تلاش‌اند باورمندان را نیز از باورِ خود بازدارند و از راهِ مهرِ پروردگار (سبیل الله) به راهِ ستمِ نفس (سبیل طاغوت) بکشانند. سبیل طاغوت مبداءِ مهاجرتِ احتمالیِ دورویان است.
کافر نسبت به پروردگارِ مهرپرور ناباور و نسبت به خود ستمکار است و در رستاخیز دچارِ حسرت می‌گردد؛ و چون پیروِ راهِ نفسِ بدکنش است، به دیگران نیز ستم می‌کند، پس باید در برابرش ایستاد. از این‌رو جایگزینِ واژه‌ی کافر در برداشت مفهومی قرآن، ستمکار است.
حتی یهاجروا فی سبیل الله: بازگشت از راهِ ستمِ نفسِ بدکنش به راهِ مهرِ پروردگار.
حیث: دلیل، از این بابت، هر جا.
وجد: واجد، بر پا کردن، توانایی و اراده‌ی کاری را داشتن، مصمم.
تولوا: در این آیه، از راهِ مهر به راهِ دشمنی روی آوردند.

إلا الذين يصلون إلى قوم بينكم وبينهم ميثاق أو جاءوكم حصرت صدورهم أن يقاتلوكم أو يقاتلوا قومهم ولو شاء الله لسلطهم عليكم فلقاتلوكم فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم وألقوا إليكم السلم فما جعل الله لكم عليهم سبيلاَ(90)

برداشت از آیه :مگر آنان که به مردمی پیوسته‌اند که میانِ شما و ایشان پیمانی است، یا آنان که دل‌تنگ از ستیز با شما نزدتان می‌آیند؛ اگر کناره گرفتند و با شما نستیزیدند و از درِ آشتی درآمدند، راهی بر آنان نیست.

روشنگری:ولو شاءالله؛ در بیشتر ایات قرآن تحقق اراده الهی از طریق اراده انسان خردمند باورمند مهربان تحقق می یابد و در برداشت مفهومی این مهم لحاظ گردیده است.
آیه، کناره‌گیری و پیشنهادِ آشتی را بسنده می‌داند و راه را بر ستیز می‌بندد. به آیه‌ی ۱۹۰ سوره‌ی بقره رجوع شود.

ستجدون آخرين يريدون أن يأمنوكم ويأمنوا قومهم كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها فإن لم يعتزلوكم ويلقوا إليكم السلم ويكفوا أيديهم فخذوهم واقتلوهم حيث ثقفتموهم وأولئكم جعلنا لكم عليهم سلطانا مبيناَ(91)

برداشت از آیه :و گروهی را می‌یابید که می‌خواهند هم از شما ایمن باشند و هم از کسانِ خویش؛ هر بار که به آشوب بازگردانده شوند، در آن فرو می‌افتند. اگر کناره نگرفتند و دستِ ستیز بازنداشتند، در برابرشان بایستید.

روشنگری:این آیه دنباله آیه قبلی و استثنایی است بر دسته دوم که کارزار با آنان منع گردیده.

وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمنا إلا خطأ ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة مؤمنة ودية مسلمة إلى أهله إلا أن يصدقوا فإن كان من قوم عدو لكم وهو مؤمن فتحرير رقبة مؤمنة وإن كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة إلى أهله وتحرير رقبة مؤمنة فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين توبة من الله وكان الله عليما حكيماَ(92)

برداشت از آیه :باورمند را نسزد که باورمندی را بکشد، مگر به خطا؛ و هرکه به خطا چنین کند، باید بنده‌ای را آزاد کند و خون‌بها به کسانِ او بپردازد، مگر آنکه ببخشند. و هرکه نیابد، دو ماهِ پیاپی روزه بدارد؛ پشیمانی از خطا و نیکوکاری در پیِ آن، خطا را می‌پوشاند، و پروردگارِ مهرپرور دانای فرزانه است.

روشنگری:آیه در هر سه حالتِ خود، آزاد کردنِ بنده را می‌آورد؛ یعنی جبرانِ خطا را به رهاییِ انسانی دیگر می‌بندد.

ومن يقتل مؤمنا متعمدا فجزاؤه جهنم خالدا فيها وغضب الله عليه ولعنه وأعد له عذابا عظيماَ(93)

برداشت از آیه :و هرکه باورمندی را از رویِ اراده بکشد، فرجامش آتشِ حسرتِ ماندگار است؛ خشم و دوری از مهر بر اوست و رنجی بزرگ در پیش دارد.

يا أيها الذين آمنوا إذا ضربتم في سبيل الله فتبينوا ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام لست مؤمنا تبتغون عرض الحياة الدنيا فعند الله مغانم كثيرة كذلك كنتم من قبل فمن الله عليكم فتبينوا إن الله كان بما تعملون خبيراَ(94)

برداشت از آیه :ای باورمندان، چون در راهِ سرشتِ الهی گام برمی‌دارید، بررسی کنید و به کسی که به شما درودِ آشتی می‌گوید مگویید باورمند نیستی، که بهره‌ی گذرای این جهان را بجویید؛ دهشِ پروردگارِ مهرپرور بسیار است. شما خود پیش‌تر چنان بودید و دهش بر شما نهاده شد؛ پس بدانید، که پروردگارِ مهرپرور به کردارِ شما آگاه است.

روشنگری:شما خود پیش‌تر چنان بودید = یادآوریِ گذشته‌ی خودِ انسان، تا دیگری را به شتاب داوری نکند.

لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيماَ(95)

برداشت از آیه :کوشندگانِ در راهِ سرشتِ الهی با جان و دارایی، با نشستگان یکسان نیستند، مگر نشستگانی که ناتوانند؛ به هر دو نیکی نوید داده شده است و کوشندگان را مرتبه‌ای برتر است.

درجات منه ومغفرة ورحمة وكان الله غفورا رحيماَ(96)

برداشت از آیه :مرتبه‌هایی از سویِ پروردگارِ مهرپرور، و پوشیده شدنِ خطا و مهر؛ که او خطاپوش و مهربان است.

إن الذين توفاهم الملائكة ظالمي أنفسهم قالوا فيم كنتم قالوا كنا مستضعفين في الأرض قالوا ألم تكن أرض الله واسعة فتهاجروا فيها فأولئك مأواهم جهنم وساءت مصيراَ(97)

برداشت از آیه :آنان که بر خود ستم کردند، چون جانشان ستانده شود می‌گویند در زمین ناتوان بودیم؛ پاسخ می‌شنوند که مگر زمینِ پروردگارِ مهرپرور فراخ نبود تا در آن کوچ کنید؟ پس آتشِ حسرت جایگاهِ آنان است، مگر ناتوانانِ راستین از مردان و زنان و کودکان که چاره‌ای نداشتند و راهی نمی‌یافتند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۹۷ و ۹۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه، ناتوانی را بهانه نمی‌پذیرد مگر ناتوانیِ راستین؛ و میانِ این دو جدایی می‌نهد.

إلا المستضعفين من الرجال والنساء والولدان لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلاَ(98)

برداشت از آیه :آنان که بر خود ستم کردند، چون جانشان ستانده شود می‌گویند در زمین ناتوان بودیم؛ پاسخ می‌شنوند که مگر زمینِ پروردگارِ مهرپرور فراخ نبود تا در آن کوچ کنید؟ پس آتشِ حسرت جایگاهِ آنان است، مگر ناتوانانِ راستین از مردان و زنان و کودکان که چاره‌ای نداشتند و راهی نمی‌یافتند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۹۷ و ۹۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه، ناتوانی را بهانه نمی‌پذیرد مگر ناتوانیِ راستین؛ و میانِ این دو جدایی می‌نهد.

فأولئك عسى الله أن يعفو عنهم وكان الله عفوا غفوراَ(99)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور پوشاننده‌ی بدی‌ها و بخشش‌گر است، و خطای ناتوانان را با مهرِ خویش می‌پوشاند.

روشنگری:عفو و غفران: قرآن بخشیده شدنِ بدیِ انسان را به کردار و اختیارِ خودِ او وابسته می‌داند؛ زیرا انسان با همه‌ی ناتوانی‌های تن، از نظرِ روح و خرد و اختیار توانمند آفریده شده است (تعریفِ انسان در واژگان کلیدی). از این رو در برداشتِ مفهومی نیز، بدیِ انسان آنگاه پوشیده می‌شود که از کرده‌ی خود پشیمان گردد و با نیکی در پیِ جبرانِ آن برآید.
در آیه‌ی ۵ سوره‌ی طلاق آمده که هرکس راهِ نیکِ پروردگار را بپیماید، بدی‌هایش پوشیده و پاداشش بزرگ می‌گردد؛ و در آیه‌ی ۷۰ سوره‌ی فرقان، بدی‌های پشیمان‌شدگانی که در باور و کردار نیکوکار شوند، با نیکی‌هایشان دگرگون می‌شود.
حالتِ دیگر آن است که توانِ نیکی کردن از انسان گرفته شده باشد، چنان‌که در آیه‌های ۹۸ و ۹۹ همین سوره؛ در این حالت، پروردگارِ مهرپرور خود بدیِ ناتوانان را با مهرِ خویش می‌پوشاند.
پس فاعلِ عفو و غفران خودِ انسان است، و بدیِ انسانِ توانمندی که پشیمان نشده و به نیکی و مهربانی روی نیاورده، پوشیده نمی‌شود.

ومن يهاجر في سبيل الله يجد في الأرض مراغما كثيرا وسعة ومن يخرج من بيته مهاجرا إلى الله ورسوله ثم يدركه الموت فقد وقع أجره على الله وكان الله غفورا رحيماَ(100)

برداشت از آیه :و هرکه به‌تجلی سرشتِ الهی کوچ کند، در زمین جایگاه‌های بسیار و گشایش می‌یابد؛ و هرکه از خانه‌ی خود بیرون آید و در این راه مرگش فرا رسد، در رستاخیز فراوان بهره دارد.

روشنگری:به روشنگریِ آیه‌ی ۹۹ همین سوره رجوع شود.

وإذا ضربتم في الأرض فليس عليكم جناح أن تقصروا من الصلاة إن خفتم أن يفتنكم الذين كفروا إن الكافرين كانوا لكم عدوا مبيناَ(101)

برداشت از آیه :در سفر و در هنگامِ بیم، نیایش را کوتاه کنید و به نوبت بپا دارید و هوشیار بمانید؛ و چون آسوده شدید، نیایش را به جای آورید، که نیایش بر باورمندان در هنگام‌های معین بایسته است؛ و یادِ پروردگار در هر حال، ایستاده و نشسته و بر پهلو، بر جای است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۰۱ و ۱۰۲ و ۱۰۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه نشان می‌دهد که نیایش با حالِ انسان سازگار می‌شود؛ هم‌راستا با آسان‌گیریِ آیه‌ی ۲۸ همین سوره.

وإذا كنت فيهم فأقمت لهم الصلاة فلتقم طائفة منهم معك وليأخذوا أسلحتهم فإذا سجدوا فليكونوا من ورائكم ولتأت طائفة أخرى لم يصلوا فليصلوا معك وليأخذوا حذرهم وأسلحتهم ود الذين كفروا لو تغفلون عن أسلحتكم وأمتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة ولا جناح عليكم إن كان بكم أذى من مطر أو كنتم مرضى أن تضعوا أسلحتكم وخذوا حذركم إن الله أعد للكافرين عذابا مهيناَ(102)

برداشت از آیه :در سفر و در هنگامِ بیم، نیایش را کوتاه کنید و به نوبت بپا دارید و هوشیار بمانید؛ و چون آسوده شدید، نیایش را به جای آورید، که نیایش بر باورمندان در هنگام‌های معین بایسته است؛ و یادِ پروردگار در هر حال، ایستاده و نشسته و بر پهلو، بر جای است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۰۱ و ۱۰۲ و ۱۰۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه نشان می‌دهد که نیایش با حالِ انسان سازگار می‌شود؛ هم‌راستا با آسان‌گیریِ آیه‌ی ۲۸ همین سوره.

فإذا قضيتم الصلاة فاذكروا الله قياما وقعودا وعلى جنوبكم فإذا اطمأننتم فأقيموا الصلاة إن الصلاة كانت على المؤمنين كتابا موقوتاَ(103)

برداشت از آیه :در سفر و در هنگامِ بیم، نیایش را کوتاه کنید و به نوبت بپا دارید و هوشیار بمانید؛ و چون آسوده شدید، نیایش را به جای آورید، که نیایش بر باورمندان در هنگام‌های معین بایسته است؛ و یادِ پروردگار در هر حال، ایستاده و نشسته و بر پهلو، بر جای است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۰۱ و ۱۰۲ و ۱۰۳ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه نشان می‌دهد که نیایش با حالِ انسان سازگار می‌شود؛ هم‌راستا با آسان‌گیریِ آیه‌ی ۲۸ همین سوره.

ولا تهنوا في ابتغاء القوم إن تكونوا تألمون فإنهم يألمون كما تألمون وترجون من الله ما لا يرجون وكان الله عليما حكيماَ(104)

برداشت از آیه :در جست‌وجوی آنان سست مشوید؛ اگر شما رنج می‌برید، آنان نیز چون شما رنج می‌برند، با این تفاوت که شما به پروردگارِ مهرپرور و سرشتِ الهی امیدی دارید که آنان ندارند.

روشنگری:ابتغاء: چیزی را خواستن، درخواست.
تهنوا: سستی، وهن.

إنا أنزلنا إليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما أراك الله ولا تكن للخائنين خصيماَ(105)

برداشت از آیه :این کتاب به راستی بر دلِ من نشانده شده تا به آنچه سرشتِ الهی‌ام می‌نمایاند میانِ مردمان داوری کنم، و پشتیبانِ خیانت‌کاران نباشم.

روشنگری:حق: پروردگار، راستی، درست، روا، عدل، داد، سزاوار.
خصیما: مشکل، دعوی، ستیزه.

واستغفر الله إن الله كان غفورا رحيماَ(106)

برداشت از آیه :از بدی پشیمان باش و لغزشت را با نیکی بپوشان؛ و از آنان که به خود خیانت می‌کنند دفاع مکن، که پروردگارِ مهرپرور خیانت‌پیشه‌ی گناه‌کار را دوست نمی‌دارد.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۰۶ و ۱۰۷ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
یختانون انفسهم = به خودشان خیانت می‌کنند. خیانت، پیش از هر کس، ستم بر خویشتن است.
غفور: پوشاننده‌ی بدی‌ها با خوبی‌ها.
استغفار: انجامِ نیکی برای پوشاندنِ بدی و ستم. به آیه‌ی ۱۱۴ سوره‌ی هود رجوع شود: نیکی‌ها بدی‌ها را می‌برند. و به روشنگریِ آیه‌ی ۹۹ همین سوره.

ولا تجادل عن الذين يختانون أنفسهم إن الله لا يحب من كان خوانا أثيماَ(107)

برداشت از آیه :از بدی پشیمان باش و لغزشت را با نیکی بپوشان؛ و از آنان که به خود خیانت می‌کنند دفاع مکن، که پروردگارِ مهرپرور خیانت‌پیشه‌ی گناه‌کار را دوست نمی‌دارد.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۰۶ و ۱۰۷ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۱۰۶ رجوع شود.

يستخفون من الناس ولا يستخفون من الله وهو معهم إذ يبيتون ما لا يرضى من القول وكان الله بما يعملون محيطاَ(108)

برداشت از آیه :از مردمان پنهان می‌دارند و از پروردگارِ مهرپرور پنهان نمی‌توانند داشت، حال آنکه او با ایشان است آنگاه که شبانه سخنی می‌پرورند که نمی‌پسندد.

ها أنتم هؤلاء جادلتم عنهم في الحياة الدنيا فمن يجادل الله عنهم يوم القيامة أم من يكون عليهم وكيلاَ(109)

برداشت از آیه :اینک در این جهان از ایشان دفاع می‌کنید؛ در رستاخیز چه کسی از ایشان دفاع خواهد کرد، یا چه کسی کارگزارشان خواهد بود؟

روشنگری:به آیه‌ی ۴۸ سوره‌ی بقره رجوع شود: در رستاخیز نه یاری در میان است و نه پادرمیانی.

ومن يعمل سوءا أو يظلم نفسه ثم يستغفر الله يجد الله غفورا رحيماَ(110)

برداشت از آیه :و هرکه بدی کند یا بر خود ستم روا دارد، آنگاه پشیمان شود و با نیکی خطای خود را بپوشاند، پروردگارِ مهرپرور را خطاپوش و مهربان می‌یابد.

روشنگری:درباره‌ی عفو و بخشش: نخست آنکه انسان باید از بدیِ خود پشیمان شده باشد، و دیگر آنکه این انسانِ پشیمان برای بهره‌مندی از بخششِ تکوینیِ پروردگار باید به نیکی روی آورده باشد تا خطایش پوشیده شود. پس فرآیندِ عفو و بخشش را پروردگار تعریف و تعبیه کرده، اما به فعل رسیدنش تماماً به دستِ انسانِ باورمند است؛ یعنی انسان با آنکه از پروردگار طلبِ بخشش می‌کند، در عمل خود در جایگاهِ جانشینِ پروردگار خویش را می‌بخشاید.
به آیه‌های ۱۶۰ و ۲۲۲ سوره‌ی بقره، ۱۳۵ سوره‌ی آل عمران، ۱۷ همین سوره، ۸۲ سوره‌ی طه، ۲۵ سوره‌ی شوری، ۷۰ سوره‌ی فرقان، ۵ سوره‌ی طلاق و ۱۱۴ سوره‌ی هود رجوع شود.
نمونه‌ی ستم در آیه‌های ۱۱۰ و ۱۱۱ و ۱۱۲ همین سوره: بهتان زدن، افکندنِ اشتباه و بدرفتاریِ خود بر گردنِ دیگری، و باور نداشتنِ پروردگارِ مهرپرور.

ومن يكسب إثما فإنما يكسبه على نفسه وكان الله عليما حكيماَ(111)

برداشت از آیه :هرکه گناهی کند، به زیانِ خویش کرده است؛ و هرکه اشتباه یا بدرفتاریِ خود را بر بی‌گناهی افکند، به روشنی بارِ تهمت و بدکرداری را بر دوشِ خویشتن نهاده است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۱۱ و ۱۱۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
نمونه‌ی ستم در آیه‌های ۱۱۰ و ۱۱۱ و ۱۱۲ همین سوره: بهتان زدن، افکندنِ اشتباه و بدرفتاریِ خود بر گردنِ دیگری، و باور نداشتنِ پروردگارِ مهرپرور.

ومن يكسب خطيئة أو إثما ثم يرم به بريئا فقد احتمل بهتانا وإثما مبيناَ(112)

برداشت از آیه :هرکه گناهی کند، به زیانِ خویش کرده است؛ و هرکه اشتباه یا بدرفتاریِ خود را بر بی‌گناهی افکند، به روشنی بارِ تهمت و بدکرداری را بر دوشِ خویشتن نهاده است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۱۱ و ۱۱۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۱۱۱ رجوع شود.

ولولا فضل الله عليك ورحمته لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم وما يضرونك من شيء وأنزل الله عليك الكتاب والحكمة وعلمك ما لم تكن تعلم وكان فضل الله عليك عظيماَ(113)

برداشت از آیه :اگر دهشِ سرشتِ الهی نبود، گروهی از آنان می‌کوشیدند مرا از راه بگردانند؛ ولی جز خود را نمی‌گردانند و زیانی به من نمی‌رسانند. کتاب و فرزانگی بر دلم نشست و آنچه نمی‌دانستم آموختم؛ و این دهشی بزرگ است.

لا خير في كثير من نجواهم إلا من أمر بصدقة أو معروف أو إصلاح بين الناس ومن يفعل ذلك ابتغاء مرضات الله فسوف نؤتيه أجرا عظيماَ(114)

برداشت از آیه :در بسیاری از زمزمه‌هایِ آنان نیکی نیست، مگر در سخنِ کسی که به بخشش یا کارِ شایسته یا آشتیِ میانِ مردمان فرمان دهد؛ و هرکه این را بر رهنمودِ سرشتِ الهی کند، پاداشی بزرگ خواهد یافت.

روشنگری:اصلاح بین الناس = آشتی افکندن میانِ مردمان. به آیه‌ی ۱۲۸ همین سوره رجوع شود: آشتی بهتر است.

ومن يشاقق الرسول من بعد ما تبين له الهدى ويتبع غير سبيل المؤمنين نوله ما تولى ونصله جهنم وساءت مصيراَ(115)

برداشت از آیه :و هرکه پس از روشن شدنِ راه با پیام‌آور درافتد و جز راهِ باورمندان را بپیماید، به همان سو که روی کرده واگذاشته می‌شود؛ و فرجامش آتشِ حسرت است.

روشنگری:سبیل المؤمنین: راهِ باورمندان به پروردگارِ مهرپرور، راهِ مهربانی و خشنودیِ پروردگار. به آیه‌ی ۱۱۴ همین سوره رجوع شود.
غیر سبیل المؤمنین: راهِ نامهربانی و ستمکاری، که فرجامش آتشِ حسرت است.

إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء ومن يشرك بالله فقد ضل ضلالا بعيداَ(116)

برداشت از آیه :ناباورمندی و همتاآوری پوشیده نمی‌گردد، ولی جز آن هر خطا با کردارِ نیک پوشیده می‌شود؛ و هرکه جز پروردگارِ مهرپرور را باور کند، در راهی تاریک و دور گم شده است.

روشنگری:در جهان‌بینیِ قرآنی هستی میدانی است تا انسان بتواند در آن نخست پروردگارِ مهرپرور را بشناسد و دوم به هستی مهربانی نماید.
هرکه پروردگارِ مهرپرور را باور نکند به خود ستم نموده و هرکه مهربان نباشد به دیگران ستم می‌کند.
ستمکار با پشیمانی از بدکاری و کوشش در جهتِ مهربانی، بدی‌هایش با خوبی‌هایش پوشانیده می‌شود، اما باور نداشتنِ پروردگارِ مهرپرور یا همتا قایل شدن برای او با هیچ خوبی و مهربانی قابلِ پوشش نخواهد بود، مگر آنکه فرد باورمند گردد.

إن يدعون من دونه إلا إناثا وإن يدعون إلا شيطانا مريداَ(117)

برداشت از آیه :آنچه را به‌جای پروردگارِ مهرپرور می‌خوانند، جز اجسامی بی‌جان و هم‌نوایی با نفسِ بدکنش نیست.

روشنگری:اناث: آنچه جان ندارد، مانندِ درخت و سنگ.
۱۱۸ میانِ این آیه و ۱۱۹ سطرِ خالی نیست.

لعنه الله وقال لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضاَ(118)

برداشت از آیه :دورباش بر نفسِ بدکنشِ ستمکار که با وسوسه انسان‌های باورمند و مهربان را به سویِ خود می‌کشاند.

روشنگری:لعنت: دور باش، از بهشت رانده و دور شده، از جوار پروردگار دور شدن.

ولأضلنهم ولأمنينهم ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام ولآمرنهم فليغيرن خلق الله ومن يتخذ الشيطان وليا من دون الله فقد خسر خسرانا مبيناَ(119)

برداشت از آیه :هرکس راهِ نفسِ ستمکار را برگزیند، سر‌گرم آرزوی داشته‌های گوناگون دنیا می‌شود و از راهِ سرشتِ الهیِ خویش بازمی‌ماند و این زیانی آشکار است.

روشنگری:اضلنهم: گمراه کردن، که در این آیه کارِ نفسِ بدکنش است، نه کارِ پروردگارِ مهرپرور.
یبتکن اذان الانعام و فلیغیرن خلق الله: سرگرم شدن با مال و منالِ دنیوی.

يعدهم ويمنيهم وما يعدهم الشيطان إلا غروراَ(120)

برداشت از آیه :نفسِ ستمکار انسان را می‌فریبد و با آرزوهایِ دور و دراز سرگرم می‌سازد.

أولئك مأواهم جهنم ولا يجدون عنها محيصاَ(121)

برداشت از آیه :پیروانِ نفسِ بدکنش را جایگاهی جز پشیمانی و آتشِ حسرت نیست و گریزگاهی نمی‌یابند؛ و باورمندانِ نیکوکار را خشنودی و لذت از بوستان‌های جاودان، که نویدِ راستینِ پروردگارِ مهرپرور است و سخنی راست‌تر از سخنِ او نیست.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۲۱ و ۱۲۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

والذين آمنوا وعملوا الصالحات سندخلهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا وعد الله حقا ومن أصدق من الله قيلاَ(122)

برداشت از آیه :پیروانِ نفسِ بدکنش را جایگاهی جز پشیمانی و آتشِ حسرت نیست و گریزگاهی نمی‌یابند؛ و باورمندانِ نیکوکار را خشنودی و لذت از بوستان‌های جاودان، که نویدِ راستینِ پروردگارِ مهرپرور است و سخنی راست‌تر از سخنِ او نیست.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۲۱ و ۱۲۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

ليس بأمانيكم ولا أماني أهل الكتاب من يعمل سوءا يجز به ولا يجد له من دون الله وليا ولا نصيراَ(123)

برداشت از آیه :نه به آرزوی شما بستگی دارد و نه به آرزوی کتاب‌داران؛ پروردگارِ مهرپرور مقرر فرموده هرکه بدی کند همان را می‌بیند و جز مشاهده‌ی کردارِ خودش پشتوانه و یاوری نمی‌یابد. و هر زن و مردِ باورمندی که کارِ شایسته کند، همان را می‌بیند و به بوستانِ جاودان درمی‌آید و به‌اندازه‌ی ذره‌ای بر او ستم نمی‌رود.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه، فرجام را از آرزو و هم‌وندی می‌گسلد و به کردار می‌بندد؛ و زن و مرد را در آن یکسان می‌شمارد. به آیه‌ی ۱۹۵ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.

ومن يعمل من الصالحات من ذكر أو أنثى وهو مؤمن فأولئك يدخلون الجنة ولا يظلمون نقيراَ(124)

برداشت از آیه :نه به آرزوی شما بستگی دارد و نه به آرزوی کتاب‌داران؛ پروردگارِ مهرپرور مقرر فرموده هرکه بدی کند همان را می‌بیند و جز مشاهده‌ی کردارِ خودش پشتوانه و یاوری نمی‌یابد. و هر زن و مردِ باورمندی که کارِ شایسته کند، همان را می‌بیند و به بوستانِ جاودان درمی‌آید و به‌اندازه‌ی ذره‌ای بر او ستم نمی‌رود.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه، فرجام را از آرزو و هم‌وندی می‌گسلد و به کردار می‌بندد؛ و زن و مرد را در آن یکسان می‌شمارد. به آیه‌ی ۱۹۵ سوره‌ی آل عمران و ۹۷ سوره‌ی نحل و ۴۰ سوره‌ی غافر رجوع شود.

ومن أحسن دينا ممن أسلم وجهه لله وهو محسن واتبع ملة إبراهيم حنيفا واتخذ الله إبراهيم خليلاَ(125)

برداشت از آیه :و چه راه و رسمی نیکوتر از آنکه انسان روی خود را به پروردگارِ مهرپرور بسپارد و نیکوکار باشد و از آیینِ ابراهیمِ حق‌جو پیروی کند؟و ابراهیم دوستِ پروردگار بود.

روشنگری:به آیه‌ی ۱۳۵ سوره‌ی بقره و ۶۷ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: آیینِ ابراهیم مهرورزی و پیروی از سرشتِ الهی بود، نه هم‌وندی با نامی.
دینا: راه و رسم.
اسلم: دل دادن.

ولله ما في السماوات وما في الأرض وكان الله بكل شيء محيطاَ(126)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور بر همه‌چیز آگاه است، و هرچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ اوست.

ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن وما يتلى عليكم في الكتاب في يتامى النساء اللاتي لا تؤتونهن ما كتب لهن وترغبون أن تنكحوهن والمستضعفين من الولدان وأن تقوموا لليتامى بالقسط وما تفعلوا من خير فإن الله كان به عليماَ(127)

برداشت از آیه :درباره‌ی زنان از من می‌پرسند؛ آنچه در کتاب بر شما خوانده شده پاسخ است: درباره‌ی زنانِ بی‌سرپرست که بهره‌ی بایسته‌ی آنان را نمی‌پردازید و خواهانِ پیوند با ایشانید، و درباره‌ی کودکانِ ناتوان. با بی‌سرپرستان به داد رفتار کنید، که پروردگارِ مهرپرور به هر نیکی که می‌کنید داناست.

وإن امرأة خافت من بعلها نشوزا أو إعراضا فلا جناح عليهما أن يصلحا بينهما صلحا والصلح خير وأحضرت الأنفس الشح وإن تحسنوا وتتقوا فإن الله كان بما تعملون خبيراَ(128)

برداشت از آیه :آشتی بهتر است؛ چون نفسِ آدمی آزمند است، زن و شوهر بهتر است نسبت به یکدیگر بخشایش و نیکویی پیشه کنند تا ناسازگاری و رویگردانی از میان برود؛ و پروردگارِ مهرپرور به کردارِ همگان آگاه است.

ولن تستطيعوا أن تعدلوا بين النساء ولو حرصتم فلا تميلوا كل الميل فتذروها كالمعلقة وإن تصلحوا وتتقوا فإن الله كان غفورا رحيماَ(129)

برداشت از آیه :هرگز نمی‌توانید میانِ همسران به‌تمامی داد را نگاه دارید، هرچند بکوشید؛ پس یکسره به یکی رو نکنید و دیگری را سرگردان مگذارید. و اگر سازگاری کنید و نیکوکار باشید، پروردگارِ مهرپرور خطاپوش و مهربان است.

روشنگری:آیه ناتوانیِ انسان را می‌پذیرد و به‌جای خواستنِ ناممکن، از او می‌خواهد که دیگری را سرگردان نگذارد.
در آیه‌ی ۳ همین سوره شرطِ بیش از یک همسر، دادگری است و اگر بیمِ ستم باشد، بسنده کردن به یکی نزدیک‌تر به دوری از ستم خوانده شده. این آیه همان شرط را ناممکن می‌خواند: هرچند بخواهید و بکوشید، نمی‌توانید میانِ زنان به داد رفتار کنید. پس این دو آیه یکدیگر را کامل می‌کنند.

وإن يتفرقا يغن الله كلا من سعته وكان الله واسعا حكيماَ(130)

برداشت از آیه :و اگر از هم جدا شوند، پروردگارِ مهرپرور هر یک را از گشایشِ خود بی‌نیاز می‌سازد؛ که گشایشگر و فرزانه است.

روشنگری:آیه‌های ۱۲۹ تا ۱۳۵ همین سوره یک رشته‌اند و همه بر نیکوکاری و دادگری تاکید دارند.

ولله ما في السماوات وما في الأرض ولقد وصينا الذين أوتوا الكتاب من قبلكم وإياكم أن اتقوا الله وإن تكفروا فإن لله ما في السماوات وما في الأرض وكان الله غنيا حميداَ(131)

برداشت از آیه :هرچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ پروردگارِ مهرپرور است. به پیشینیان و به شما سفارش شده که نیکوکار باشید؛ و اگر ناسپاسی کنید، او بی‌نیاز و ستوده است و پشتوانه‌ای بسنده.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳۱ و ۱۳۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

ولله ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلاَ(132)

برداشت از آیه :هرچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ پروردگارِ مهرپرور است. به پیشینیان و به شما سفارش شده که نیکوکار باشید؛ و اگر ناسپاسی کنید، او بی‌نیاز و ستوده است و پشتوانه‌ای بسنده.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳۱ و ۱۳۲ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

إن يشأ يذهبكم أيها الناس ويأت بآخرين وكان الله على ذلك قديراَ(133)

برداشت از آیه :سامانِ هستی چنان است که مردمی می‌روند و مردمی دیگر می‌آیند. هرکه بهره‌ی این جهان را می‌خواهد، بداند که بهره‌ی این جهان و رستاخیز هر دو از پروردگارِ مهرپرور است؛ و او شنوا و بیناست.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳۳ و ۱۳۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
به آیات ۲۰۰ و ۲۰۱ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین دو گروه را از هم جدا می‌کنند: آنکه تنها این جهان را می‌خواهد و آنکه هر دو را.

من كان يريد ثواب الدنيا فعند الله ثواب الدنيا والآخرة وكان الله سميعا بصيراَ(134)

برداشت از آیه :سامانِ هستی چنان است که مردمی می‌روند و مردمی دیگر می‌آیند. هرکه بهره‌ی این جهان را می‌خواهد، بداند که بهره‌ی این جهان و رستاخیز هر دو از پروردگارِ مهرپرور است؛ و او شنوا و بیناست.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳۳ و ۱۳۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
به آیات ۲۰۰ و ۲۰۱ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین دو گروه را از هم جدا می‌کنند: آنکه تنها این جهان را می‌خواهد و آنکه هر دو را.

يا أيها الذين آمنوا كونوا قوامين بالقسط شهداء لله ولو على أنفسكم أو الوالدين والأقربين إن يكن غنيا أو فقيرا فالله أولى بهما فلا تتبعوا الهوى أن تعدلوا وإن تلووا أو تعرضوا فإن الله كان بما تعملون خبيراَ(135)

برداشت از آیه :ای باورمندان پروردگارِ مهرپرور از کردارِ همگان آگاه است، در داوری از سرشتِ الهیِ خویش پیروی کنید و از نفسِ بدکنش بپرهیزید، استوار باشید و به داد بکوشید حتی اگر به زیان خودتان، پدر و مادر و یا نزدیکانتان باشد.

روشنگری:قوّامین بالقسط = استواران بر داد. شهداء للّٰه = گواهی به پیرویِ سرشتِ الهی. الهوی = خواهشِ نفسِ بدکنش.
دادگری تا آنجا می‌رود که به زیانِ خود و پدر و مادر و نزدیکان باشد. به آیه‌ی ۸ سوره‌ی مائده رجوع شود که همین را از سوی دشمن می‌گوید.

يا أيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله والكتاب الذي نزل على رسوله والكتاب الذي أنزل من قبل ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيداَ(136)

برداشت از آیه :ای باورمندان، به پروردگارِ مهرپرور و به پیام‌آورش و به کتابِ او و به کتاب‌های پیشین باور آورید؛ و هرکه به پروردگارِ مهرپرور و کارگزارانِ هستی و کتاب‌ها و پیام‌آوران و رستاخیز ناباور شود، به گمراهیِ دور افتاده است.

إن الذين آمنوا ثم كفروا ثم آمنوا ثم كفروا ثم ازدادوا كفرا لم يكن الله ليغفر لهم ولا ليهديهم سبيلاَ(137)

برداشت از آیه :آنان که پیاپی باور می‌آورند و ناباور می‌شوند و بر ناباوری می‌افزایند، خطایشان پوشیده نمی‌شود و راهی به روشنایی نمی‌یابند.

روشنگری:آیه، دودلیِ پیاپی را نه لغزشی گذرا، که روندی رو به تاریکی می‌داند.

بشر المنافقين بأن لهم عذابا أليماَ(138)

برداشت از آیه :دورویان را رنجی دردناک است؛ آنان که ستمکاران را به جایِ باورمندان پشتوانه می‌گیرند. آیا نزدِ ایشان سرفرازی می‌جویند؟ سرفرازی یکسره از آنِ پروردگارِ مهرپرور است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳۸ و ۱۳۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

الذين يتخذون الكافرين أولياء من دون المؤمنين أيبتغون عندهم العزة فإن العزة لله جميعاَ(139)

برداشت از آیه :دورویان را رنجی دردناک است؛ آنان که ستمکاران را به جایِ باورمندان پشتوانه می‌گیرند. آیا نزدِ ایشان سرفرازی می‌جویند؟ سرفرازی یکسره از آنِ پروردگارِ مهرپرور است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۳۸ و ۱۳۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

وقد نزل عليكم في الكتاب أن إذا سمعتم آيات الله يكفر بها ويستهزأ بها فلا تقعدوا معهم حتى يخوضوا في حديث غيره إنكم إذا مثلهم إن الله جامع المنافقين والكافرين في جهنم جميعاَ(140)

برداشت از آیه :در این کتاب بر شما خوانده شده که چون شنیدید نشانه‌های پروردگارِ مهرپرور را نادیده می‌گیرند و ریشخند می‌کنند، با آنان ننشینید تا به سخنی دیگر درآیند؛ وگرنه مانندِ ایشان خواهید بود، و دورویان و ستمکاران در آتشِ حسرت هم‌جایند.

الذين يتربصون بكم فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم وإن كان للكافرين نصيب قالوا ألم نستحوذ عليكم ونمنعكم من المؤمنين فالله يحكم بينكم يوم القيامة ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلاَ(141)

برداشت از آیه :دورویان چشم به راهِ شمایند؛ اگر گشایشی بیابید می‌گویند مگر با شما نبودیم، و اگر ستمکاران بهره‌ای ببرند می‌گویند مگر ما شما را یاری نکردیم و از باورمندان بازنداشتیم؟ در رستاخیز داوری میانِ شما رخ می‌دهد، و ستمکاران را بر باورمندان راهی نیست.

روشنگری:دو واژه‌ی مؤمن و کافر در برداشت مفهومی هر یک دارای دو مفهومِ مترادف می‌باشند.
مؤمن: باورمند یا مهرورز.
کافر: ناباور یا ستمکار.

إن المنافقين يخادعون الله وهو خادعهم وإذا قاموا إلى الصلاة قاموا كسالى يراءون الناس ولا يذكرون الله إلا قليلاَ(142)

برداشت از آیه :دورویان می‌پندارند که پیروانِ سرشتِ الهی را می‌فریبند، حال آنکه جز خود را نمی‌فریبند؛ به نیایش بی‌دل برمی‌خیزند و خود را به مردمان می‌نمایانند و به سرشتِ الهیِ خود کم بها می‌دهند.

روشنگری:یراؤون الناس = خود را به مردمان نمایاندن. به آیه‌ی ۲۶۴ سوره‌ی بقره رجوع شود: کردارِ آلوده به خودنمایی، بی‌بر می‌ماند.

مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلاَ(143)

برداشت از آیه :میانِ این و آن سرگردانند، نه با اینان و نه با آنان؛ و هرکه از سرشتِ الهیِ خود بازمانَد، راهی نمی‌یابد.

روشنگری:مذبذبین بین ذلک = سرگردان و دودل. به آیه‌ی ۱۳۷ همین سوره رجوع شود که دودلیِ پیاپی را روندی رو به تاریکی می‌داند.

يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا الكافرين أولياء من دون المؤمنين أتريدون أن تجعلوا لله عليكم سلطانا مبيناَ(144)

برداشت از آیه :ای باورمندان، ستمکاران را به جایِ باورمندان پشتوانه مگیرید؛ آیا می‌خواهید دلیلی آشکار به زیانِ خود فراهم کنید؟ دورویان در بیشترین آتشِ حسرت‌اند و یاوری نمی‌یابند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۴۴ و ۱۴۵ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
الدرک الاسفل = فروترین پایه؛ دوروییِ آگاهانه از ناباوریِ آشکار فروتر نهاده شده است.

إن المنافقين في الدرك الأسفل من النار ولن تجد لهم نصيراَ(145)

برداشت از آیه :ای باورمندان، ستمکاران را به جایِ باورمندان پشتوانه مگیرید؛ آیا می‌خواهید دلیلی آشکار به زیانِ خود فراهم کنید؟ دورویان در بیشترین آتشِ حسرت‌اند و یاوری نمی‌یابند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۴۴ و ۱۴۵ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به روشنگریِ آیه‌ی ۱۴۴ رجوع شود.

إلا الذين تابوا وأصلحوا واعتصموا بالله وأخلصوا دينهم لله فأولئك مع المؤمنين وسوف يؤت الله المؤمنين أجرا عظيماَ(146)

برداشت از آیه :مگر آنان که پشیمان شوند و به نیکی روی آورند و به سرشتِ الهی چنگ زنند و راه و رسمِ خود را برای مهرِ پروردگار خالص کنند؛ اینان با باورمندانند، و باورمندان پاداشی بزرگ خواهند یافت.

روشنگری:به آیه‌ی ۱۰۳ سوره‌ی آل عمران رجوع شود که همین چنگ زدن به پیمانِ الست را می‌آورد.
دینهم: راه و رسم ایشان.
مؤمنین: مهرورزان.

ما يفعل الله بعذابكم إن شكرتم وآمنتم وكان الله شاكرا عليماَ(147)

برداشت از آیه :اگر سپاسگزار و باورمند باشید، رنجی در کار نیست؛ پروردگارِ مهرپرور سپاس‌پذیر و داناست.

روشنگری:عذاب: رنج، دشواری، سختی، شکنجه، درد. و با فتحه (عَذب): شیرینی و گوارایی.
شکر: سپاس داشتن به زبان، به قلب یا کردار.

لا يحب الله الجهر بالسوء من القول إلا من ظلم وكان الله سميعا عليماَ(148)

برداشت از آیه :سرشتِ الهی بانگِ بد برداشتن را خوش ندارد، مگر از کسی که بر او ستم رفته باشد؛ پروردگارِ مهرپرور شنوا و داناست.

روشنگری:آیه، فریادِ ستم‌دیده را از بدگویی جدا می‌کند؛ ستم‌دیده را حقِ گفتن است.

إن تبدوا خيرا أو تخفوه أو تعفوا عن سوء فإن الله كان عفوا قديراَ(149)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور خطاپوشِ تواناست؛ شما نیز در نهان و آشکار نکویی کنید و بر خطای دیگران چشم بپوشید.

روشنگری:«ان الله کان عفواً قدیراً» = گذشت و توانمندی در کنارِ هم؛ گذشت نشانه‌ی ناتوانی نیست.

إن الذين يكفرون بالله ورسله ويريدون أن يفرقوا بين الله ورسله ويقولون نؤمن ببعض ونكفر ببعض ويريدون أن يتخذوا بين ذلك سبيلاَ(150)

برداشت از آیه :آنان که میانِ پروردگارِ مهرپرور و پیام‌آورانش جدایی می‌افکنند و به برخی باور دارند و به برخی نه، و می‌خواهند میانِ باور و ناباوری راهی بگیرند، ناباورانِ راستین‌اند و رنجی خوارکننده دارند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۵۰ و ۱۵۱ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به آیه‌ی ۲۸۵ سوره‌ی بقره و ۸۴ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: میانِ پیام‌آوران جدایی نمی‌نهیم.

أولئك هم الكافرون حقا وأعتدنا للكافرين عذابا مهيناَ(151)

برداشت از آیه :آنان که میانِ پروردگارِ مهرپرور و پیام‌آورانش جدایی می‌افکنند و به برخی باور دارند و به برخی نه، و می‌خواهند میانِ باور و ناباوری راهی بگیرند، ناباورانِ راستین‌اند و رنجی خوارکننده دارند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۵۰ و ۱۵۱ با یکدیگر تلفیق گردیده است. به آیه‌ی ۲۸۵ سوره‌ی بقره و ۸۴ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: میانِ پیام‌آوران جدایی نمی‌نهیم.

والذين آمنوا بالله ورسله ولم يفرقوا بين أحد منهم أولئك سوف يؤتيهم أجورهم وكان الله غفورا رحيماَ(152)

برداشت از آیه :و آنان که به پروردگارِ مهرپرور و همه‌ی پیام‌آورانش باور دارند و میانشان جدایی نمی‌نهند، پاداشِ خود را خواهند یافت؛ که پروردگارِ مهرپرور خطاپوش و مهربان است.

يسألك أهل الكتاب أن تنزل عليهم كتابا من السماء فقد سألوا موسى أكبر من ذلك فقالوا أرنا الله جهرة فأخذتهم الصاعقة بظلمهم ثم اتخذوا العجل من بعد ما جاءتهم البينات فعفونا عن ذلك وآتينا موسى سلطانا مبيناَ(153)

برداشت از آیه :کتاب‌داران از من می‌خواهند نوشته‌ای از آسمان بر ایشان فرود آورم؛ از پیشینیانشان بزرگ‌تر از این خواستند و گفتند پروردگار را آشکارا به ما بنمای، و به سببِ ستمِ خویش فروماندند، با آنکه نشانه‌های روشن دیده بودند، از نفسِ بدکنشِ خود پیروی کردند.

روشنگری:گوساله در این آیه نمادِ نفسِ بدکنش است؛ برگزیدنِ آن پس از دیدنِ نشانه‌ها، همان الگوی دانسته وانهادن است. به آیه‌ی ۷۵ سوره‌ی بقره رجوع شود.

ورفعنا فوقهم الطور بميثاقهم وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا وقلنا لهم لا تعدوا في السبت وأخذنا منهم ميثاقا غليظاَ(154)

برداشت از آیه :پیمانی استوار از آنان گرفته شد، پیمانی سنگین چون کوه؛ به ایشان گفته شد فروتنانه درآیید و در آرامش بمانید و پیمان مشکنید.

روشنگری:رفعنا فوقهم الطور: برافراشته شدنِ کوه بر فرازِ سر، نمادِ سنگینی و بزرگیِ پیمان است.
به آیه‌ی ۶۳ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین تعبیر را می‌آورد.

فبما نقضهم ميثاقهم وكفرهم بآيات الله وقتلهم الأنبياء بغير حق وقولهم قلوبنا غلف بل طبع الله عليها بكفرهم فلا يؤمنون إلا قليلاَ(155)

برداشت از آیه :پیمان‌شکنی و نادیده گرفتنِ نشانه‌ها و کشتنِ پیام‌آوران به ناحق، دل‌هاشان را فروبست؛ و آنان گفتند دل‌هامان فروبسته است، حال آنکه این فروبستگی از ستمکاری و پیروی از نفسِ بدکنش بود؛ و جز اندکی باور نمی‌آورند.

روشنگری:کفر: ستم، پوشاندن راه مهر که همان راه حق است.
قلوبنا غلف = دل‌هامان فروبسته است. فروبسته شدنِ دل پیامدِ کردارِ خودِ انسان است، نه کنشی از بیرون؛ به آیه‌ی ۷ سوره‌ی بقره و آیه‌ی ۱۰۸ سوره‌ی نحل رجوع شود.

وبكفرهم وقولهم على مريم بهتانا عظيماَ(156)

برداشت از آیه :و به سببِ ناباوریِ خویش و بهتانِ بزرگی که بر مریم بستند.

وقولهم إنا قتلنا المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وما قتلوه وما صلبوه ولكن شبه لهم وإن الذين اختلفوا فيه لفي شك منه ما لهم به من علم إلا اتباع الظن وما قتلوه يقيناَ(157)

برداشت از آیه :و این سخن که ما مسیح، پیام‌آورِ پروردگار، را کشتیم. او را نکشتند و بر دار نکردند، بلکه کار بر ایشان پوشیده ماند.

روشنگری:ولکن شبه لهم = کار بر ایشان پوشیده ماند؛ و پوشیده ماندنِ امری، خود مایه‌ی گمانه‌زنی و دودلی می‌شود.

بل رفعه الله إليه وكان الله عزيزا حكيماَ(158)

برداشت از آیه :عیسی به سویِ پروردگارِ مهرپرور برکشیده شد، که او توانا و فرزانه است.

روشنگری:به آیه‌ی ۵۵ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.
از مفهومِ آیه‌های ۱۵۷ و ۱۵۸ چنین برداشت می‌شود که عیسی بر صلیب به قتل نرسید.

وإن من أهل الكتاب إلا ليؤمنن به قبل موته ويوم القيامة يكون عليهم شهيداَ(159)

برداشت از آیه :و هیچ‌یک از کتاب‌داران نیست مگر آنکه پیش از مرگش به او باور آورد؛ و در رستاخیز بر ایشان گواه خواهد بود.

فبظلم من الذين هادوا حرمنا عليهم طيبات أحلت لهم وبصدهم عن سبيل الله كثيراَ(160)

برداشت از آیه :به سببِ ستمِ خودشان و بازداشتنِ بسیاران از راهِ مهر، پاکی‌ها بر ایشان ناروا شد.

روشنگری:فبظلم من الذین هادوا = به سببِ ستمِ خودشان؛ تنگنا پیامدِ کردارِ خودِ آنان بود، نه حکمی از بیرون.

وأخذهم الربا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل وأعتدنا للكافرين منهم عذابا أليماَ(161)

برداشت از آیه :و به سببِ رباخواری، با آنکه از آن بازداشته شده بودند، و خوردنِ داراییِ مردمان به ناروا؛ و ناباورانِ ستمکار را رنجی دردناک است.

روشنگری:نمونه‌ی ستم در آیه‌های ۱۶۰ و ۱۶۱ همین سوره: محروم کردنِ خود از چیزهای پاکیزه، رباخواری، تعرض به مالِ دیگران، و سد کردنِ راهِ مهرِ پروردگارِ مهرپرور.

لكن الراسخون في العلم منهم والمؤمنون يؤمنون بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك والمقيمين الصلاة والمؤتون الزكاة والمؤمنون بالله واليوم الآخر أولئك سنؤتيهم أجرا عظيماَ(162)

برداشت از آیه :ولی دانایانِ استوار و باورمندان، به آنچه من و پیشینیان آوردیم باور دارند؛ نیایشگرانند و بخشنده، و به پروردگارِ مهرپرور و رستاخیز باور دارند، و پاداشی بزرگ خواهند یافت.

روشنگری:الراسخون فی العلم = دانایانِ استوار. به آیه‌ی ۷ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.

إنا أوحينا إليك كما أوحينا إلى نوح والنبيين من بعده وأوحينا إلى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط وعيسى وأيوب ويونس وهارون وسليمان وآتينا داوود زبوراَ(163)

برداشت از آیه :من همان‌گونه کتاب را با سرشتِ الهی‌ام آوردم که پیامبرانِ دیگر.

روشنگری:آیه نام می‌برد از نوح و ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندانش و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان، و زبور را از آنِ داوود می‌داند.
پیوستگیِ راهِ پیام‌آوران؛ به آیه‌ی ۱۳ سوره‌ی شوری و آیه‌ی ۲۸۵ سوره‌ی بقره رجوع شود.

ورسلا قد قصصناهم عليك من قبل ورسلا لم نقصصهم عليك وكلم الله موسى تكليماَ(164)

برداشت از آیه :و پیام‌آورانی که پیش‌تر از ایشان گفتم و پیام‌آورانی که از ایشان نگفتم؛ و موسی را سخنِ پروردگار رسید.

رسلا مبشرين ومنذرين لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل وكان الله عزيزا حكيماَ(165)

برداشت از آیه :پیام‌آوران مژده‌رسان و بیم‌دهنده بودند تا پس از ایشان مردمان را بر سرشتِ الهی دلیلی نماند؛ که او توانا و فرزانه است.

روشنگری:لئلا یکون للناس علی الله حجة = تا بهانه‌ای نماند. آیه، رسیدنِ پیام را شرطِ سزاواریِ داوری می‌داند.

لكن الله يشهد بما أنزل إليك أنزله بعلمه والملائكة يشهدون وكفى بالله شهيداَ(166)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور بر آنچه من با سرشتِ الهی‌ام، که از دانایی اوست، آوردم گواه است؛ و کارگزارانِ هستی نیز گواه‌اند، و او را گواهی بس است.

إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيداَ(167)

برداشت از آیه :آنان که مهر را وانهادند و دیگران را نیز از راهِ مهر بازداشتند، خود در گمراهیِ دور افتاده‌اند.

روشنگری:سبيل الله: راهِ مهرِ پروردگار.

إن الذين كفروا وظلموا لم يكن الله ليغفر لهم ولا ليهديهم طريقاَ(168)

برداشت از آیه :ناباورانِ ستمکار خطایشان پوشیده نمی‌شود و راهی به روشنایی نمی‌یابند، جز راهِ آتشِ حسرتِ ماندگار؛ و این بر پروردگارِ مهرپرور آسان است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۶۸ و ۱۶۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

إلا طريق جهنم خالدين فيها أبدا وكان ذلك على الله يسيراَ(169)

برداشت از آیه :ناباورانِ ستمکار خطایشان پوشیده نمی‌شود و راهی به روشنایی نمی‌یابند، جز راهِ آتشِ حسرتِ ماندگار؛ و این بر پروردگارِ مهرپرور آسان است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۱۶۸ و ۱۶۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

يا أيها الناس قد جاءكم الرسول بالحق من ربكم فآمنوا خيرا لكم وإن تكفروا فإن لله ما في السماوات والأرض وكان الله عليما حكيماَ(170)

برداشت از آیه :ای مردمان، من با سخنِ راست نزدِ شما آمده‌ام؛ باور آورید که برایتان بهتر است، و اگر ناباور شوید، هرچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ پروردگارِ مهرپرور است؛ که دانا و فرزانه است.

روشنگری:به آیه‌ی ۲۵۶ سوره‌ی بقره رجوع شود: در راه و رسم اجبار نیست.

يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيرا لكم إنما الله إله واحد سبحانه أن يكون له ولد له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلاَ(171)

برداشت از آیه :همه‌ی آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ پروردگارِ مهرپرور است و او کارسازی بسنده. ای اهلِ کتاب، در رسم و آیینِ خود زیاده‌روی مکنید و درباره‌ی او جز راست مگویید و او را سه‌گانه مخوانید؛ او بی‌همتا و از داشتنِ فرزند مبراست. عیسی مسیح، پسرِ مریم، پیامبری با سرشت و اراده‌ی الهی است، و مریم نیز با همان سرشت و اراده‌ی الهی باردار شد. پس به او و فرستادگانش باور آورید.

روشنگری:کلمة = اراده‌ی پدیدآورنده؛ همین برگردان در آیه‌ی ۴۵ سوره‌ی آل عمران ثبت شده و آیه‌ی ۵۹ همان سوره با کن فیکون آن را نشان می‌دهد.
روح منه از دسته‌ی نخستِ کاربردِ روح در این دفتر است، یعنی سرشت و اراده‌ی دمیده‌شده، نه کارگزارِ برگزیده؛ همین ترکیب برای باورمندان نیز آمده است، در آیه‌ی ۲۲ سوره‌ی مجادله.
نفیِ فرزند در این آیه نفیِ هرگونه همانندی است. به آیه‌ی ۱۱۶ سوره‌ی بقره رجوع شود.
کلمة = اراده‌ی پدیدآورنده؛ همین برگردان در آیه‌ی ۴۵ سوره‌ی آل عمران ثبت شده و آیه‌ی ۵۹ همان سوره با کن فیکون آن را نشان می‌دهد. زمخشری در کشاف نیز کلمة را نه سخنِ گفته‌شده، که همان کن و اراده‌ی پدیدآورنده دانسته است.

لن يستنكف المسيح أن يكون عبدا لله ولا الملائكة المقربون ومن يستنكف عن عبادته ويستكبر فسيحشرهم إليه جميعاَ(172)

برداشت از آیه :نه مسیح از پیرویِ پروردگارِ مهرپرور سر باز زد و نه کارگزارانِ برگزیده‌ی هستی؛ و هرکه از پیروی سر باز زند و خود را برتر بشمارد، به نزدِ او گرد خواهند آمد.

روشنگری:به آیه‌ی ۸۰ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: کارگزارانِ هستی و پیام‌آوران، پروردگارِ انسان نیستند.

فأما الذين آمنوا وعملوا الصالحات فيوفيهم أجورهم ويزيدهم من فضله وأما الذين استنكفوا واستكبروا فيعذبهم عذابا أليما ولا يجدون لهم من دون الله وليا ولا نصيراَ(173)

برداشت از آیه :در رستاخیز باورمندانِ نیکوکار پاداشِ خود را تمام می‌یابند و از دهشِ پروردگارِ مهرپرور بهره‌ی افزون می‌برند؛ و آنان که سر باز زدند و خود را برتر شمردند، رنجی دردناک دارند و جز پروردگارِ مهرپرور پشتوانه و یاوری نمی‌یابند.

يا أيها الناس قد جاءكم برهان من ربكم وأنزلنا إليكم نورا مبيناَ(174)

برداشت از آیه :ای مردمان، با سرشتِ الهی‌ام گواهی روشن برایتان آمده است و من روشناییِ آشکار آوردم.

فأما الذين آمنوا بالله واعتصموا به فسيدخلهم في رحمة منه وفضل ويهديهم إليه صراطا مستقيماَ(175)

برداشت از آیه :آنان که باور آوردند و به سرشتِ الهیِ خود چنگ زدند، در مهر و دهشِ پروردگارِ مهرپرور درمی‌آیند و به راهِ راست رهنمون می‌شوند.

روشنگری:اعتصام = چنگ زدن و پناه گرفتن. به آیه‌ی ۱۰۳ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.

يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليمَ(176)

برداشت از آیه :از من درباره‌ی کسی می‌پرسند که نه پدر و مادری دارد و نه فرزندی؛ اگر مردی چنین بمیرد و خواهری داشته باشد، نیمی از واهشته‌ی او به خواهر می‌رسد؛ و اگر زنی چنین بمیرد و برادری داشته باشد، همه‌ی واهشته به برادر می‌رسد. اگر دو خواهر باشند، دو سوم از آنِ ایشان است؛ و اگر خواهران و برادران باشند، سهمِ مرد دو برابرِ زن است، و پروردگارِ مهرپرور بر هرچیزی داناست.