سوره المائده

بسم الله الرحمن الرحيم يا أيها الذين آمنوا أوفوا بالعقود أحلت لكم بهيمة الأنعام إلا ما يتلى عليكم غير محلي الصيد وأنتم حرم إن الله يحكم ما يريدَ(1)

برداشت از آیه :به نام پروردگار مهرپرور مهربان،
ای باورمندان، به پیمان‌های خود وفا کنید. چارپایان بر شما روا شده، جز آنچه بر شما خوانده می‌شود؛ و در حالِ احرام، شکار بر شما روا نیست. پروردگارِ مهرپرور هر چه بخواهد فرمان مى‏ دهد.

روشنگری:«اوفوا بالعقود» = به پیمان‌های خود وفا کنید. سوره با وفای به پیمان آغاز می‌شود و این نخِ پیوندِ بسیاری از آیاتِ آن است. به آیه‌ی ۱۷۷ سوره‌ی بقره رجوع شود که وفای به پیمان را از نشانه‌های نیکوکاری می‌شمارد.

يا أيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله ولا الشهر الحرام ولا الهدي ولا القلائد ولا آمين البيت الحرام يبتغون فضلا من ربهم ورضوانا وإذا حللتم فاصطادوا ولا يجرمنكم شنآن قوم أن صدوكم عن المسجد الحرام أن تعتدوا وتعاونوا على البر والتقوى ولا تعاونوا على الإثم والعدوان واتقوا الله إن الله شديد العقابَ(2)

برداشت از آیه :نشانه‌های پروردگارِ مهرپرور را سبک مشمارید و آهنگ‌کنندگانِ خانه‌ی او را که دهش و خشنودیِ او را می‌جویند، میازارید. دشمنیِ گروهی شما را به تجاوز وانَدارد؛ در نیکی و پرهیز از ستم یکدیگر را یاری کنید، نه در گناه و دشمنی.

روشنگری:«ولا یجرمنکم شنآن قوم» = دشمنی گروهی شما را وانَدارد. همین جمله در آیه‌ی ۸ همین سوره نیز می‌آید؛ آنجا درباره‌ی دادگری و اینجا درباره‌ی تجاوز.
«تعاونوا علی البر و التقوی» = یاریِ یکدیگر در نیکی. به واژه‌ی کلیدیِ «تقوا» رجوع شود؛ تقوا نیکوکاری است، نه پرهیزکاری.

حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشون اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيمَ(3)

برداشت از آیه :پروردگار مهرپرور مهربان و خطا پوش است، آنچه ناپاک است و آنچه به‌نامِ دیگری جز پروردگار ذبح شده و آنچه به بخت و فال بخش می‌شود، بر شما روا نیست؛ و کسی که از گرسنگی ناچار شود، نه نافرمانی، بر او گناهی نیست. امروز راه و رسمِ شما را کامل کردم و دهشِ خود را بر شما تمام نمودم و آشتی را راه و رسمِ شما پسندیدم.

روشنگری:«اکملت لکم دینکم» = راه و رسمِ شما را کامل کردم. دین = راه و رسم؛ اسلام = راه و رسمِ آشتی. به واژه‌ی کلیدیِ «دین» رجوع شود.
«اتممت علیکم نعمتی» = دهشِ خود را تمام کردم. به آیه‌ی ۱۵۰ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین تمام شدنِ دهش را می‌آورد.
جزئیاتِ خوراکی‌های ناروا در متن آمده و اینجا به اصلِ آن فروکاسته شده است.

يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين تعلمونهن مما علمكم الله فكلوا مما أمسكن عليكم واذكروا اسم الله عليه واتقوا الله إن الله سريع الحسابَ(4)

برداشت از آیه :در راهِ مهرِ پروردگارِ مهرپرور نیکی کنید، از من می‌پرسند چه چیز بر ایشان رواست؛ پاکیزه‌ها، و آنچه با پرنده و جانورِ آموخته شکار می‌کنید. از آنچه برایتان نگاه داشته‌اند بخورید و نامِ پروردگارِ مهرپرور را بر آن ببرید، و از ستم بپرهیزید که او در شمارش شتابنده است.

روشنگری:امسکن علیکم: برای شما نگه داشته اند، برای شما آورده اند.
این برداشت با مفهوم آیه بعدی که درباره خوراک اهل کتاب است نیز هماهنگی دارد.

اليوم أحل لكم الطيبات وطعام الذين أوتوا الكتاب حل لكم وطعامكم حل لهم والمحصنات من المؤمنات والمحصنات من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم إذا آتيتموهن أجورهن محصنين غير مسافحين ولا متخذي أخدان ومن يكفر بالإيمان فقد حبط عمله وهو في الآخرة من الخاسرينَ(5)

برداشت از آیه :امروز پاکیزه‌ها بر شما روا شد، و خوراکِ کتاب‌داران بر شما رواست و خوراکِ شما بر ایشان؛ و پیوند با زنانِ پاکدامنِ باورمند و زنانِ پاکدامنِ کتاب‌داران، با پرداختِ کابین و به پاکدامنی و نه به هوسرانی. و هرکه باور را نادیده بگیرد، کردارش تباه می‌شود و در رستاخیز از زیانکاران است.

روشنگری:این آیه مرزِ خوراک و پیوند را میانِ باورمندان و کتاب‌داران برمی‌دارد و هم‌زیستی را روا می‌شمارد. به آیه‌ی ۶۲ سوره‌ی بقره رجوع شود: در رستاخیز همه‌ی باورمندانِ نیکوکار پاداشِ خویش را می‌یابند.
«محصنین غیر مسافحین» = پاکدامنانه و نه از سرِ هوسرانی. به آیه‌ی ۲۴ سوره‌ی نساء رجوع شود.

يا أيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرونَ(6)

برداشت از آیه :ای باورمندان، چون به نیایش برمی‌خیزید، خود را پاکیزه سازید؛ و اگر آب نیافتید، با خاکِ پاک پاکیزگی جویید. پروردگارِ مهرپرور نمی‌خواهد بر شما تنگ گیرد، بلکه می‌خواهد شما را پاکیزه سازد و دهشِ خود را بر شما تمام کند، باشد که سپاس گزارید.

روشنگری:«ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج» = نمی‌خواهد بر شما تنگ گیرد. به آیه‌ی ۱۸۵ سوره‌ی بقره و آیه‌ی ۲۸ سوره‌ی نساء رجوع شود: آسانی و نه دشواری.

واذكروا نعمة الله عليكم وميثاقه الذي واثقكم به إذ قلتم سمعنا وأطعنا واتقوا الله إن الله عليم بذات الصدورَ(7)

برداشت از آیه :دهشِ پروردگارِ مهرپرور و پیمانی را که با شما بست به یاد آرید، آنگاه که گفتید شنیدیم و پذیرفتیم؛ و از ستم بپرهیزید، که او به رازِ دل‌ها داناست.

روشنگری:«سمعنا و اطعنا» = شنیدیم و پذیرفتیم. به آیه‌ی ۲۸۵ سوره‌ی بقره رجوع شود.

يا أيها الذين آمنوا كونوا قوامين لله شهداء بالقسط ولا يجرمنكم شنآن قوم على ألا تعدلوا اعدلوا هو أقرب للتقوى واتقوا الله إن الله خبير بما تعملونَ(8)

برداشت از آیه :و ای باورمندان پروردگار مهرپرور از کردار همگان آگاه است، نیکوتر آن است که به پیروی از سرشتِ نیکوی الهیِ خویش به پا خاسته و به داد گواهی دهید، و نفسِ بدکنش شما را از دادگری باز ندارد.

روشنگری:قوّامینَ لِلّٰهِ شُهَداءَ بِالقِسط» این‌جا، و «قوّامینَ بِالقِسطِ شُهَداءَ لِلّٰه» در آیه‌ی ۱۳۵ سوره‌ی نساء — دو واژه جابه‌جا، و یک مقصود. «اعدِلوا هُوَ أقرَبُ لِلتَّقویٰ» = دادگری به پرهیز از ستم نزدیک‌تر است.
شنآن = دشمنی. أقرب للتقوی = نزدیک‌تر به پرهیزگاری.
این آیه و آیه‌ی ۱۳۵ نساء آینه‌ی یکدیگرند و دو سوی دادگری را می‌پوشانند: آنجا داد به زیانِ خویش، اینجا داد به سودِ دشمن.

وعد الله الذين آمنوا وعملوا الصالحات لهم مغفرة وأجر عظيمَ(9)

برداشت از آیه :باورمندانِ نیکوکار را پوشیده شدنِ خطا و پاداشی بزرگ است.

والذين كفروا وكذبوا بآياتنا أولئك أصحاب الجحيمَ(10)

برداشت از آیه :و ناباورانی که نشانه‌ها را دروغ انگاشتند و ستم پیشه کردند، هم‌نشینِ آتشِ حسرتِ کردار خویش‌اند.

يا أيها الذين آمنوا اذكروا نعمت الله عليكم إذ هم قوم أن يبسطوا إليكم أيديهم فكف أيديهم عنكم واتقوا الله وعلى الله فليتوكل المؤمنونَ(11)

برداشت از آیه :ای باورمندان، دهشِ پروردگارِ مهرپرور را بر خود به یاد آرید، آنگاه که گروهی آهنگِ آزارتان کردند و دستشان از شما بازداشته شد؛ پس نیکوکار باشید و بر سرشتِ الهیِ خویش پشتگرم باشید.

روشنگری:این آیه در واژه‌ی کلیدیِ «نعمت» نیز آمده است.

ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيلَ(12)

برداشت از آیه :پیمانِ فرزندانِ اسرائیل گرفته شد و از میانِ ایشان سرپرستانی برانگیخته شدند؛ به ایشان گفته شد اگر نیایش بپا دارید و به نیازمندان ببخشید و به پیام‌آوران باور آورید و یاری‌شان کنید و وامی نیکو دهید، لغزش‌هاتان پوشیده می‌شود و به بوستان‌های جاودان درمی‌آیید. و هرکه پس از آن ناسپاسی کند، از راهِ راست دور افتاده است.

روشنگری:«قرضاً حسناً» = وامی نیکو، یعنی بخشش در راهِ نیکی. به آیه‌ی ۲۴۵ سوره‌ی بقره رجوع شود.

فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنينَ(13)

برداشت از آیه :پیمان‌شکنی، نفرین به آن‌ها شد؛ سخن را از جای خود می‌گردانند و بخشی از آنچه را بدان اندرز داده شد بودند از یاد بردند. جز اندکی از ایشان، همواره بر نیرنگی آگاه می‌شوی؛ پس از ایشان درگذر و چشم بپوشان، که پروردگارِ مهرپرور نیکوکاران را دوست می‌دارد.

روشنگری:«یحرفون الکلم عن مواضعه» = جابه‌جا کردنِ سخن از جای خود. به آیه‌ی ۴۶ سوره‌ی نساء و آیه‌ی ۷۵ سوره‌ی بقره رجوع شود.
در برابرِ پیمان‌شکنی، آنچه خواسته می‌شود درگذشتن است، نه کیفر. به آیه‌ی ۱۴۹ سوره‌ی نساء رجوع شود.

ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم فنسوا حظا مما ذكروا به فأغرينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة وسوف ينبئهم الله بما كانوا يصنعونَ(14)

برداشت از آیه :و از کسانی که خود را پیروِ مسیح خواندند نیز پیمان گرفته شد، و آنان نیز بخشی از آنچه به یادشان داده شد از یاد بردند؛ پس میانشان دشمنی و کینه تا رستاخیز افتاد.

روشنگری:آیه، سرچشمه‌ی دشمنیِ گروه‌ها را فراموشیِ پیمانِ خودشان می‌داند. به آیه‌ی ۲۱۳ سوره‌ی بقره رجوع شود: ناسازگاری از ستمِ آگاهانه برمی‌خیزد.

يا أهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم كثيرا مما كنتم تخفون من الكتاب ويعفو عن كثير قد جاءكم من الله نور وكتاب مبينَ(15)

برداشت از آیه :ای کتاب‌داران، پیام‌آور بسیاری از آنچه را پنهان می‌داشتید آشکار می‌کند و از بسیاری درمی‌گذرد؛ روشنایی و کتابی روشنگر از سویِ پروردگارِ مهرپرور نزدِ شما آمده است.

يهدي به الله من اتبع رضوانه سبل السلام ويخرجهم من الظلمات إلى النور بإذنه ويهديهم إلى صراط مستقيمَ(16)

برداشت از آیه :بر سامانِ نهاده‌ی هستی، هرکس از سرشتِ الهیِ خویش پیروی کند، خشنودیِ پروردگارِ مهرپرور را می‌جوید و از تاریکیِ ستم به روشناییِ آشتی و راستی رهنمون می‌گردد.

روشنگری:سبل السلام: راه‌های آشتی و آرامش.
نقشِ اذن در این آیه آن است که بیرون آمدن از تاریکی به روشنایی بر سامانِ نهاده روی می‌دهد و با پیرویِ خودِ انسان، نه با کشاندنِ او از بیرون؛ آیه خودش این را به جستنِ خشنودی بسته است.
همین عبارت در آیه‌ی ۱ سوره‌ی ابراهیم با همان قیدِ اذن آمده، و در آیه‌ی ۲۵۷ سوره‌ی بقره بدونِ آن قید.
به واژه‌ی کلیدیِ اذن رجوع شود.

لقد كفر الذين قالوا إن الله هو المسيح ابن مريم قل فمن يملك من الله شيئا إن أراد أن يهلك المسيح ابن مريم وأمه ومن في الأرض جميعا ولله ملك السماوات والأرض وما بينهما يخلق ما يشاء والله على كل شيء قديرَ(17)

برداشت از آیه :ناباورانِ ستمکار آنانند که گفتند مسیح، پسرِ مریم، همان پروردگار است. بگو اگر او بخواهد مسیح و مادرش و همه‌ی مردمِ زمین را از میان ببرد، چه کسی می‌تواند بازش دارد؟ فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین از آنِ پروردگارِ مهرپرور است و او بر هر کاری تواناست.

روشنگری:آیه با یادآوریِ مرگ‌پذیریِ مسیح و مادرش، انسان بودنِ ایشان را نشان می‌دهد. به آیه‌ی ۱۷۱ سوره‌ی نساء رجوع شود.

وقالت اليهود والنصارى نحن أبناء الله وأحباؤه قل فلم يعذبكم بذنوبكم بل أنتم بشر ممن خلق يغفر لمن يشاء ويعذب من يشاء ولله ملك السماوات والأرض وما بينهما وإليه المصيرَ(18)

برداشت از آیه :کتاب‌داران گفتند ما فرزندان و دوستدارانِ پروردگاریم؛ اگر چنین است پس چرا شما را به سببِ لغزش‌هاتان در رستاخیز رنج می‌رسد؟ نه، شما نیز مردمانی از آفریدگانِ او هستید؛ نیکوکار دهش می‌یابد و ستمکار رنج می‌بیند.

روشنگری:در آیهٔ ۲۸۴ بقره همین جمله می‌آید («فیغفر لمن یشاء و یعذب من یشاء»)، و آیهٔ ۲۸۶ بلافاصله پس از آن می‌گوید «لها ما کسبت و علیها ما اکتسبت». یعنی خودِ متن، مشیت را در همان سوره به کردار می‌بندد.

يا أهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم على فترة من الرسل أن تقولوا ما جاءنا من بشير ولا نذير فقد جاءكم بشير ونذير والله على كل شيء قديرَ(19)

برداشت از آیه :ای کتاب‌داران، پیام‌آور پس از روزگاری که پیام‌آوری نبود نزدِ شما آمده تا مبادا بگویید نه مژده‌رسانی نزدِ ما آمد و نه بیم‌دهنده‌ای؛ اینک مژده‌رسان و بیم‌دهنده آمده است، و پروردگارِ مهرپرور بر هر کاری تواناست.

روشنگری:به آیه‌ی ۱۶۵ سوره‌ی نساء رجوع شود: رسیدنِ پیام، بهانه را برمی‌دارد.
فترت = ایستایی، سکون، توقف، انقطاع

وإذ قال موسى لقومه يا قوم اذكروا نعمة الله عليكم إذ جعل فيكم أنبياء وجعلكم ملوكا وآتاكم ما لم يؤت أحدا من العالمينَ(20)

برداشت از آیه :موسی به مردمِ خویش گفت: دهشِ پروردگارِ مهرپرور را بر خود به یاد آرید، که از میانِ شما پیام‌آورانی برانگیخت و شما را سرپرستِ کارِ خویش ساخت و آنچه را به هیچ‌یک از جهانیان نداده بود به شما داد.

يا قوم ادخلوا الأرض المقدسة التي كتب الله لكم ولا ترتدوا على أدباركم فتنقلبوا خاسرينَ(21)

برداشت از آیه :موسی به مردمِ خویش گفت: به سرزمینِ پاکی که برایتان مقرر شده درآیید و پس مروید، که زیان خواهید دید.

قالوا يا موسى إن فيها قوما جبارين وإنا لن ندخلها حتى يخرجوا منها فإن يخرجوا منها فإنا داخلونَ(22)

برداشت از آیه :گفتند در آن سرزمین مردمانی زورگویند و ما تا آنان بیرون نروند به آن درنمی‌آییم؛ اگر بیرون روند، درمی‌آییم.

قال رجلان من الذين يخافون أنعم الله عليهما ادخلوا عليهم الباب فإذا دخلتموه فإنكم غالبون وعلى الله فتوكلوا إن كنتم مؤمنينَ(23)

برداشت از آیه :دو مرد از میانِ بیمناکان که سرشتِ مهربانشان کنشگر بود، گفتند: از آن دروازه بر آنان درآیید؛ چون درآمدید، پیروزید؛ و اگر باورمندید، بر سرشتِ الهیِ خویش پشتگرم باشید.

قالوا يا موسى إنا لن ندخلها أبدا ما داموا فيها فاذهب أنت وربك فقاتلا إنا هاهنا قاعدونَ(24)

برداشت از آیه :گفتند تا آنان در آنجایند ما هرگز درنمی‌آییم؛ تو و پروردگارت بروید و بستیزید، ما همین‌جا می‌نشینیم.

روشنگری:این جمله در سنتِ تفسیری نمونه‌ی آشکارِ وانهادنِ مسئولیت دانسته شده است: کوشش را یکسره به دوشِ دیگری نهادن.

قال رب إني لا أملك إلا نفسي وأخي فافرق بيننا وبين القوم الفاسقينَ(25)

برداشت از آیه :موسی گفت: پروردگارا، من جز بر خود و برادرم دستی ندارم؛ میانِ ما و این مردمِ نافرمان جدایی افکن.

روشنگری:«لا املک الا نفسی و اخی» = جز بر خود و برادرم دستی ندارم. به آیه‌ی ۸۴ سوره‌ی نساء رجوع شود: جز بر خویشتن مکلف نیستی.

قال فإنها محرمة عليهم أربعين سنة يتيهون في الأرض فلا تأس على القوم الفاسقينَ(26)

برداشت از آیه :سرگردانیِ چهل‌ساله در زمین، پیامدِ سرکشیِ خودشان بود؛ پس بر مردمِ نافرمان اندوه مخور.

روشنگری:آیه، سرگردانی را پیامدِ کردارِ خودِ ایشان می‌داند، نه کیفری از بیرون. به آیه‌ی ۱۶۵ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: از خودِ شماست.

واتل عليهم نبأ ابني آدم بالحق إذ قربا قربانا فتقبل من أحدهما ولم يتقبل من الآخر قال لأقتلنك قال إنما يتقبل الله من المتقينَ(27)

برداشت از آیه :انسانِ ستمکار از روی حسادت و زیاده‌خواهی به انسانِ مهربان ستم روا می‌دارد؛ و آنچه پذیرفته می‌شود، کردارِ نیکوکاران است.

روشنگری:دو پسرِ آدم نمادِ دو گرایشِ درونِ انسانند: سرشتِ الهی که مهر می‌آورد، و نفسِ بدکنش که از حسادت و زیاده‌خواهی به ستم می‌کشد. پذیرفته شدنِ پیشکش نیز به کردار بسته است، نه به چیزی دیگر؛ و آیه خود این را می‌گوید.
به آیه‌ی ۳۰ همین سوره رجوع شود که سرچشمه‌ی آن ستم را نفسِ خودِ آدمی می‌خوانَد.
متقین=نیکوکاران

لئن بسطت إلي يدك لتقتلني ما أنا بباسط يدي إليك لأقتلك إني أخاف الله رب العالمينَ(28)

برداشت از آیه :اگر دست به کشتنم بگشایی، من دست به کشتنت نمی‌گشایم؛ که از کردارِ خویش در پیشگاهِ پروردگارِ جهانیان بیم دارم.

روشنگری:خوف در این آیه، بیم از کردارِ خویش است. به آیه‌ی ۱۷۵ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.

إني أريد أن تبوء بإثمي وإثمك فتكون من أصحاب النار وذلك جزاء الظالمينَ(29)

برداشت از آیه :می‌خواهم بارِ ستمِ خود و ستمِ مرا بر دوش بری و از همنشینانِ آتشِ حسرت باشی؛ و این سزای ستمکاران است.

فطوعت له نفسه قتل أخيه فقتله فأصبح من الخاسرينَ(30)

برداشت از آیه :نفسِ بدکنش، کشتنِ برادر را در چشمِ او آراست؛ پس او را کشت و از زیانکاران شد.

روشنگری:«فطوعت له نفسه» = نفسِ او آن کار را برایش آسان و آراسته کرد. این صریح‌ترین جایی است که خودِ متن، سرچشمه‌ی ستم را نفسِ آدمی می‌خوانَد، نه چیزی بیرون از او. به آیه‌ی ۷۹ سوره‌ی نساء رجوع شود: بدی از نفسِ بدکنشِ انسان است.

فبعث الله غرابا يبحث في الأرض ليريه كيف يواري سوءة أخيه قال يا ويلتا أعجزت أن أكون مثل هذا الغراب فأواري سوءة أخي فأصبح من النادمينَ(31)

برداشت از آیه :کلاغی زمین را کاوید و او دانست چگونه پیکرِ برادرش را بپوشاند؛ گفت وای بر من، آیا از این کلاغ هم ناتوان‌ترم که پیکرِ برادرم را بپوشانم؟ و از پشیمانان شد.

روشنگری:آموختن از کمترین جانور، نشانه‌ی ناتوانیِ ستمکار است. پشیمانی در این آیه پس از کردار می‌آید و دیگر جبرانی برای آن نیست؛ به آیه‌ی ۱۸ سوره‌ی نساء رجوع شود: پشیمانی آن است که به زودی باشد.

من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا ولقد جاءتهم رسلنا بالبينات ثم إن كثيرا منهم بعد ذلك في الأرض لمسرفونَ(32)

برداشت از آیه :هرکه کسی را بی‌آنکه خونی ریخته یا در زمین تباهی کرده باشد بکشد، چنان است که همه‌ی مردمان را کشته؛ و هرکه جانی را زنده بدارد، چنان است که همه‌ی مردمان را زنده داشته است.

روشنگری:این آیه، جانِ یک تن را با جانِ همه‌ی مردمان برابر می‌نهد و بنیادِ ارزشِ جانِ آدمی در قرآن است. به آیه‌ی ۱ همین سوره‌ی نساء رجوع شود: همه از یک گوهرند.

إنما جزاء الذين يحاربون الله ورسوله ويسعون في الأرض فسادا أن يقتلوا أو يصلبوا أو تقطع أيديهم وأرجلهم من خلاف أو ينفوا من الأرض ذلك لهم خزي في الدنيا ولهم في الآخرة عذاب عظيمَ(33)

برداشت از آیه :سزای کسانی که بر مردم می‌تازند و در زمین تباهی می‌گسترند، رسواییِ آنان در این جهان است و در رستاخیز رنجی بزرگ دارند. مگر آنان که پیش از دست یافتنِ شما بر ایشان بازایستند و پشیمان شوند، که پروردگارِ مهرپرور خطاپوش و مهربان است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۳۳ و ۳۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه چهار سزا را نام می‌برد: کشته شدن، به دار کشیده شدن، بریده شدنِ دست و پا از دو سو، و رانده شدن از سرزمین.
انّما سقف می‌گذارد: کمتر از این روا و بیشتر از این ناروا. و این چهار با أو جانشینِ یکدیگرند، نه مرحله‌های پیاپی، ذلک در آیه به همان چهار سزا برمی‌گردد و خزی نتیجه‌ی آنهاست.
برگزیدن میانِ آنها به اندازه‌ی کردار است، نه به خواستِ حاکم و نه به خواستِ مجرم. به آیه‌ی ۹۵ همین سوره رجوع شود که سنجش را به دو تنِ دادگر می‌سپارد، و به آیه‌ی ۱۷۸ سوره‌ی بقره که گذشت را در دستِ زیان‌دیده می‌نهد.
محاربه = تاختن بر مردم و گستردنِ تباهی، نه خطای فردی.
خزی = رسوایی در میانِ مردم؛ هدف بازداشتن است، نه شکنجه.
به آیه‌ی ۳۲ همین سوره رجوع شود که کشتنِ یک تن را کشتنِ همه‌ی مردمان می‌خواند.

إلا الذين تابوا من قبل أن تقدروا عليهم فاعلموا أن الله غفور رحيمَ(34)

برداشت از آیه :سزای کسانی که بر مردم می‌تازند و در زمین تباهی می‌گسترند، رسواییِ آنان در این جهان است و در رستاخیز رنجی بزرگ دارند. مگر آنان که پیش از دست یافتنِ شما بر ایشان بازایستند و پشیمان شوند، که پروردگارِ مهرپرور خطاپوش و مهربان است.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۳۳ و ۳۴ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
آیه چهار سزا را نام می‌برد: کشته شدن، به دار کشیده شدن، بریده شدنِ دست و پا از دو سو، و رانده شدن از سرزمین.
انّما سقف می‌گذارد: کمتر از این روا و بیشتر از این ناروا. و این چهار با أو جانشینِ یکدیگرند، نه مرحله‌های پیاپی، ذلک در آیه به همان چهار سزا برمی‌گردد و خزی نتیجه‌ی آنهاست.
برگزیدن میانِ آنها به اندازه‌ی کردار است، نه به خواستِ حاکم و نه به خواستِ مجرم. به آیه‌ی ۹۵ همین سوره رجوع شود که سنجش را به دو تنِ دادگر می‌سپارد، و به آیه‌ی ۱۷۸ سوره‌ی بقره که گذشت را در دستِ زیان‌دیده می‌نهد.
محاربه = تاختن بر مردم و گستردنِ تباهی، نه خطای فردی.
خزی = رسوایی در میانِ مردم؛ هدف بازداشتن است، نه شکنجه.
به آیه‌ی ۳۲ همین سوره رجوع شود که کشتنِ یک تن را کشتنِ همه‌ی مردمان می‌خواند.

يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وابتغوا إليه الوسيلة وجاهدوا في سبيله لعلكم تفلحونَ(35)

برداشت از آیه :ای باورمندان، نیکوکار باشید و راهِ سرشتِ مهربانِ الهی را بیابید و در راهِ او بکوشید، باشد که رستگار شوید.

روشنگری:«وابتغوا الیه الوسیلة» = راهِ سرشتِ مهربانِ الهی را بیابید. به آیه‌ی ۱۷۵ سوره‌ی نساء رجوع شود.

إن الذين كفروا لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه ليفتدوا به من عذاب يوم القيامة ما تقبل منهم ولهم عذاب أليمَ(36)

برداشت از آیه :ستمکاران اگر همه‌ی آنچه در زمین است و همانندش را بازخرید کنند، از رنجِ رستاخیز رها نمی‌شوند؛ می‌خواهند از آتشِ حسرتِ خویش بیرون آیند و بیرون نمی‌آیند.

روشنگری:- عذاب به مفهوم شکنجه و درد و رنج رستاخیز است که انسان از مشاهده کردار بدّ خود احساس می کند و دچار حسرت می‌شود.
- به آیه‌ی ۹۱ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: در رستاخیز بازخرید در کار نیست.

يريدون أن يخرجوا من النار وما هم بخارجين منها ولهم عذاب مقيمَ(37)

برداشت از آیه :می‌خواهند از آتشِ حسرتِ خویش بیرون آیند و بیرون نمی‌آیند و رنجشان ماندگار است.

روشنگری:- عذاب به مفهوم شکنجه و درد و رنج رستاخیز است که انسان از مشاهده کردار بدّ خود احساس می کند و دچار حسرت می‌شود.
- به آیه‌ی ۹۱ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: در رستاخیز بازخرید در کار نیست.

والسارق والسارقة فاقطعوا أيديهما جزاء بما كسبا نكالا من الله والله عزيز حكيمَ(38)

برداشت از آیه :دستِ دزد، مرد یا زن، از آنچه به چنگ آورده کوتاه شود؛ بازدارنده‌ای از سرشتِ الهی. و هرکه پس از ستمِ خود پشیمان شود و جبران کند، خطای او پوشیده می‌گردد.

روشنگری:-برداشت مفهومی آیات ۳۸ و ۳۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
فاقطعوا ایدیهما را هم بریدنِ دست خوانده‌اند و هم بازداشتنِ دست از کار. خوانشِ دوم با آیه‌ی ۳۹ که راهِ پشیمانی را باز می‌گذارد سازگارتر است و دو قرینه از خودِ متن دارد: در آیه‌ی ۳۱ سوره‌ی یوسف بریدنِ دست، جدا کردنِ آن نیست؛ و دست در این کتاب نمادِ توان و کردار است، بما کسبت أیدیکم در آیه‌ی ۳۰ سوره‌ی شوری و مما عملت أیدینا در آیه‌ی ۷۱ سوره‌ی یس.
نکال = بازدارنده و مایه‌ی عبرت، نه کین‌خواهی. به آیه‌ی ۶۶ سوره‌ی بقره رجوع شود.
همین آیه سزا را به کسب می‌بندد: جزاءً بما کسبا.
پشیمانی و جبران در این آیه، برخلافِ آیه‌ی ۳۴ همین سوره، هیچ قیدِ زمانی ندارد.

فمن تاب من بعد ظلمه وأصلح فإن الله يتوب عليه إن الله غفور رحيمَ(39)

برداشت از آیه :دستِ دزد، مرد یا زن، از آنچه به چنگ آورده کوتاه شود؛ بازدارنده‌ای از سرشتِ الهی. و هرکه پس از ستمِ خود پشیمان شود و جبران کند، خطای او پوشیده می‌گردد.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۳۸ و ۳۹ با یکدیگر تلفیق گردیده است.
فاقطعوا ایدیهما را هم بریدنِ دست خوانده‌اند و هم بازداشتنِ دست از کار. خوانشِ دوم با آیه‌ی ۳۹ که راهِ پشیمانی را باز می‌گذارد سازگارتر است و دو قرینه از خودِ متن دارد: در آیه‌ی ۳۱ سوره‌ی یوسف بریدنِ دست، جدا کردنِ آن نیست؛ و دست در این کتاب نمادِ توان و کردار است، بما کسبت أیدیکم در آیه‌ی ۳۰ سوره‌ی شوری و مما عملت أیدینا در آیه‌ی ۷۱ سوره‌ی یس.
نکال = بازدارنده و مایه‌ی عبرت، نه کین‌خواهی. به آیه‌ی ۶۶ سوره‌ی بقره رجوع شود.
همین آیه سزا را به کسب می‌بندد: جزاءً بما کسبا.
پشیمانی و جبران در این آیه، برخلافِ آیه‌ی ۳۴ همین سوره، هیچ قیدِ زمانی ندارد.

ألم تعلم أن الله له ملك السماوات والأرض يعذب من يشاء ويغفر لمن يشاء والله على كل شيء قديرَ(40)

برداشت از آیه :فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین از آنِ پروردگارِ مهرپرور است؛ نیکوکار دهش می‌یابد و ستمکار رنج می‌بیند، و او بر هر کاری تواناست.

روشنگری:«یعذب من یشاء و یغفر لمن یشاء» بر پایه‌ی همان الگویی برگردانده شد که در آیه‌ی ۱۸ همین سوره به کار رفت: پیوندِ کردار و پیامد، نه گزینشِ بی‌قاعده. به آیات ۲۸۴ و ۲۸۶ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین جمله را می‌آورند و سپس فرجام را به دستاوردِ خودِ انسان می‌بندند.
در جهان‌بینیِ مفهومیِ قرآن، همه‌ی کردارهای انسان و همه‌ی پدیده‌های هستی از پروردگارِ مهرپرور توان می‌یابند، هرچند آن کردار یا پدیده را انسان یا موجودی دیگر به انجام رسانده باشد. به بیانِ دیگر، آنچه در حوزه‌ی عملِ انسان است، اگرچه در کتاب به پروردگار نسبت داده شود، کردارِ خودِ انسان شمرده می‌شود.
بر این پایه، فرازِ «یعذب من یشاء و یغفر لمن یشاء» در آیه‌ی ۴۰ سوره‌ی مائده، به‌جای آنکه چنین نوشته شود:
«هرکس را بخواهد عذاب می‌کند و هرکس را بخواهد می‌آمرزد»
چنین نوشته می‌شود:
«هرکس بدی کند دچار دشواری می‌شود و هرکس نیکی کند، بدی‌اش پوشیده می‌گردد.»
عذاب در این آیه، همان رنجی است که انسان خود بر خویشتن روا می‌دارد.

يا أيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا آمنا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم ومن الذين هادوا سماعون للكذب سماعون لقوم آخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه يقولون إن أوتيتم هذا فخذوه وإن لم تؤتوه فاحذروا ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئا أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيمَ(41)

برداشت از آیه :اندوه مخور از آنان که به زبان می‌گویند باور آوردیم و دل‌هاشان باور ندارد، و از آنان که دروغ را می‌شنوند و سخن را از جای خود می‌گردانند. هرکه گمراهی را خود بخواهد، او را از آن بازنتوانی داشت؛ اینان دل‌هاشان پاک نشده و در این جهان خواری و در رستاخیز رنجی بزرگ دارند.

روشنگری:«یحرفون الکلم من بعد مواضعه» = جابه‌جا کردنِ سخن از جای خود. به آیه‌ی ۱۳ همین سوره و آیه‌ی ۴۶ سوره‌ی نساء رجوع شود.
فتنه= شر و فساد
خزی= رسوا
سماعون= جاسوس، دروغگو، مطیع، فرمان بر

سماعون للكذب أكالون للسحت فإن جاءوك فاحكم بينهم أو أعرض عنهم وإن تعرض عنهم فلن يضروك شيئا وإن حكمت فاحكم بينهم بالقسط إن الله يحب المقسطينَ(42)

برداشت از آیه :اگر دروغ‌شنوان و رشوه‌خواران برای داوری به نزدم آیند، یا از آنان روی برمی‌گردانم و یا اگر داوری کنم، به داد داوری خواهم کرد؛ که پروردگارِ مهرپرور دادگران را دوست می‌دارد.

روشنگری:السحت = درآمدِ ناروا، رشوه. المقسطین = دادگران.
عبارتِ پروردگارِ مهرپرور دادگران را دوست می‌دارد سه بار در قرآن آمده است: همین آیه، آیه‌ی ۹ حجرات و آیه‌ی ۸ ممتحنه؛ هر سه بار در میانه‌ی کشمکشِ مردمان.

وكيف يحكمونك وعندهم التوراة فيها حكم الله ثم يتولون من بعد ذلك وما أولئك بالمؤمنينَ(43)

برداشت از آیه :شگفت که من را داور می‌خوانند، حال آنکه کتابِ خویش را دارند و رهنمودِ پروردگارِ مهرپرور در آن است؛ و سپس روی برمی‌تابند. اینان باورمند نیستند.

إنا أنزلنا التوراة فيها هدى ونور يحكم بها النبيون الذين أسلموا للذين هادوا والربانيون والأحبار بما استحفظوا من كتاب الله وكانوا عليه شهداء فلا تخشوا الناس واخشون ولا تشتروا بآياتي ثمنا قليلا ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الكافرونَ(44)

برداشت از آیه :در تورات رهنمون و روشنایی است و پیام‌آوران و دانایانِ باورمند بر پایه‌ی آن داوری می‌کردند و نگاهبانِ آن بودند. پس از مردمان مترسید و از ستمِ خویش بترسید، و نشانه‌های پروردگارِ مهرپرور را به بهایی ناچیز مفروشید. آنان که بر پایه‌ی رهنمودِ او داوری نکنند، ستمکارند.

روشنگری:«فلا تخشوا الناس و اخشون» = از مردمان مترسید و از من بترسید، به مفهومِ ترسیدن از کردارِ خویش. به آیه‌ی ۱۷۵ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.

وكتبنا عليهم فيها أن النفس بالنفس والعين بالعين والأنف بالأنف والأذن بالأذن والسن بالسن والجروح قصاص فمن تصدق به فهو كفارة له ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الظالمونَ(45)

برداشت از آیه :در تورات مقرر شد که جان در برابرِ جان و زخم در برابرِ زخم پادافره دارد؛ و هرکه ببخشد، آن بخشش خطایش را می‌پوشاند. آنان که بر پایه‌ی رهنمودِ پروردگارِ مهرپرور داوری نکنند، ستمکارند.

روشنگری:«فمن تصدق به فهو کفارة له» = بخشش، خطا را می‌پوشاند. همان قاعده‌ی عفو و غفران: پوشاننده‌ی خطا کردارِ خودِ انسان است.
به آیات ۱۷۸ و ۱۷۹ سوره‌ی بقره رجوع شود: پادافرهِ دادگرانه، چرخه‌ی انتقام را مهار می‌کند و از این رو در آن زندگی نهفته است.

وقفينا على آثارهم بعيسى ابن مريم مصدقا لما بين يديه من التوراة وآتيناه الإنجيل فيه هدى ونور ومصدقا لما بين يديه من التوراة وهدى وموعظة للمتقينَ(46)

برداشت از آیه :و در پیِ ایشان، عیسی پسرِ مریم را برانگیختم، گواهِ آنچه پیش از او بود؛ و انجیل را آورد که در آن رهنمون و روشنایی است و گواهِ تورات، و رهنمون و اندرزی برای نیکوکاران.

وليحكم أهل الإنجيل بما أنزل الله فيه ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الفاسقونَ(47)

برداشت از آیه :پیروانِ انجیل باید بر پایه‌ی آنچه در آن است داوری کنند؛ و آنان که چنین نکنند، نافرمانند.

وأنزلنا إليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الكتاب ومهيمنا عليه فاحكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم عما جاءك من الحق لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا ولو شاء الله لجعلكم أمة واحدة ولكن ليبلوكم في ما آتاكم فاستبقوا الخيرات إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم فيه تختلفونَ(48)

برداشت از آیه :و کتابی که به راستی از دلِ من برآمده، گواهِ کتاب‌های پیشین و نگاهبانِ آنها. پس داوری می‌کنم و از هوس‌هاشان پیروی نمی‌کنم. برایِ آزمون هر گروه راه و روشی است؛ و اگر پروردگارِ مهرپرور می‌خواست همه را یک امت می‌کرد. پس در نیکی‌ها بر یکدیگر پیشی گیرید، که بازگشتِ همه به سویِ اوست و در آنچه اختلاف داشتید آگاه خواهید شد.

روشنگری:- «لکل جعلنا منکم شرعة و منهاجاً» = برای هر یک راه و روشی نهاده شد. گوناگونیِ راه‌ها خواسته‌ی خودِ پروردگار است، نه لغزشی که باید از میان برود؛ و آنچه از انسان خواسته می‌شود پیشی گرفتن در نیکی‌هاست، نه یکسان شدن.
- به آیه‌ی ۶۲ سوره‌ی بقره رجوع شود: در رستاخیز همه‌ی باورمندانِ نیکوکار پاداشِ خویش را می‌یابند.
- مفسران این آیه را از روشن‌ترین جاهایی دانسته‌اند که قرآن گوناگونیِ آیین‌ها را می‌پذیرد و به‌جای یکسان‌سازی، هم‌چشمی در نیکی را می‌نشاند.

وأن احكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم واحذرهم أن يفتنوك عن بعض ما أنزل الله إليك فإن تولوا فاعلم أنما يريد الله أن يصيبهم ببعض ذنوبهم وإن كثيرا من الناس لفاسقونَ(49)

برداشت از آیه :میانشان بر پایه‌ی سرشتِ الهی داوری می‌کنم و از هوس‌هاشان پیروی نمی‌کنم و اگر از بخشی از آن روی برتابند، برآن استوار می‌مانم، و می‌دانم به سببِ ستمِ خویش گرفتار می‌شوند. و بسیاری از مردمان نافرمانند.

أفحكم الجاهلية يبغون ومن أحسن من الله حكما لقوم يوقنونَ(50)

برداشت از آیه :آیا داوریِ روزگارِ نادانی را می‌جویند؟ و برای مردمِ باورمند، چه داوری‌ای نیکوتر از داوریِ سرشتِ مهربانِ الهی است؟

روشنگری:«حکم الجاهلیة» = داوریِ برخاسته از نادانی. در برابرِ آن، داوریِ برخاسته از رهنمودِ مهر نهاده شده است.

يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا اليهود والنصارى أولياء بعضهم أولياء بعض ومن يتولهم منكم فإنه منهم إن الله لا يهدي القوم الظالمينَ(51)

برداشت از آیه :ای باورمندان، ستمکاران را پشتوانه مگیرید؛ آنان پشتوانه‌ی یکدیگرند، و هرکه از شما ایشان را پشتوانه گیرد از ایشان است. پروردگارِ مهرپرور مردمِ ستمکار را رهنمون نمی‌شود.

روشنگری:- به آیات ۱۳۸ و ۱۳۹ سوره‌ی نساء رجوع شود که همین پشتوانه گرفتن را می‌آورند.
- ولی= اختیار دار، سرپرست، دوست، هوادار و یار و مددکار

فترى الذين في قلوبهم مرض يسارعون فيهم يقولون نخشى أن تصيبنا دائرة فعسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبحوا على ما أسروا في أنفسهم نادمينَ(52)

برداشت از آیه :بیماردلان در میانشان می‌شتابند و می‌گویند می‌ترسیم روزگار بر ما بگردد؛ و چه بسا گشایش و پیروزی فرا رسد و بر آنچه در دل نهان داشتند پشیمان شوند.

ويقول الذين آمنوا أهؤلاء الذين أقسموا بالله جهد أيمانهم إنهم لمعكم حبطت أعمالهم فأصبحوا خاسرينَ(53)

برداشت از آیه :آنگاه باورمندان گویند آیا اینان همان‌هایند که سوگندهای سخت خوردند که همراهِ ما می‌مانند؟ کردارشان تباه شد و زیان دیدند.

يا أيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليمَ(54)

برداشت از آیه :ای باورمندان، هرکه از راه و رسمِ خویش بازگردد، مردمانی خواهند آمد که سرشتِ الهیِ آنان متجلی باشد و آن را دوست بدارند؛ با باورمندان فروتن و در برابرِ ستمکاران استوارند، در راهِ مهر می‌کوشند و از سرزنشِ هیچ سرزنشگری نمی‌هراسند. این دهشِ پروردگارِ مهرپرور است که به هر که شایسته باشد می‌رسد.

إنما وليكم الله ورسوله والذين آمنوا الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم راكعونَ(55)

برداشت از آیه :پشتوانه‌ی شما سرشتِ مهربانِ الهی است و پیام‌آور و باورمندانی که نیایش بپا می‌دارند و در حالِ فروتنی به نیازمندان می‌بخشند.

روشنگری:راکع= سر فرو اوردن، فروتنی

ومن يتول الله ورسوله والذين آمنوا فإن حزب الله هم الغالبونَ(56)

برداشت از آیه :و هرکه سرشتِ الهی و پیام‌آور و باورمندان را پشتوانه گیرد، در گروهِ پیروزمندان است.

يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا الذين اتخذوا دينكم هزوا ولعبا من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم والكفار أولياء واتقوا الله إن كنتم مؤمنينَ(57)

برداشت از آیه :ای باورمندان، آنان را که راه و رسم و نیایشِ شما را به بازی و ریشخند می‌گیرند پشتوانه مگیرید؛ اگر باورمندید نیکوکار باشید، زیرا آنان مردمانی‌اند که خرد نمی‌ورزند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۷ و ۵۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

وإذا ناديتم إلى الصلاة اتخذوها هزوا ولعبا ذلك بأنهم قوم لا يعقلونَ(58)

برداشت از آیه :ای باورمندان، آنان را که راه و رسم و نیایشِ شما را به بازی و ریشخند می‌گیرند پشتوانه مگیرید؛ زیرا مردمانی‌اند که خرد نمی‌ورزند.

روشنگری:برداشت مفهومی آیات ۵۷ و ۵۸ با یکدیگر تلفیق گردیده است.

قل يا أهل الكتاب هل تنقمون منا إلا أن آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل من قبل وأن أكثركم فاسقونَ(59)

برداشت از آیه :ای کتاب‌داران، آیا جز این بر ما خرده می‌گیرید که به پروردگارِ مهرپرور و آنچه از سرشتِ الهیِ پیامبر برآمده و آنچه پیش‌تر آمده باور داریم؟ و بسیاری از شما نافرمانید.

روشنگری:فاسق= بدکار

قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله من لعنه الله وغضب عليه وجعل منهم القردة والخنازير وعبد الطاغوت أولئك شر مكانا وأضل عن سواء السبيلَ(60)

برداشت از آیه :آیا شما را از فرجامی بدتر آگاه کنم؟ فرجامِ آنان که به سببِ ستم‌هاشان از پروردگارِ مهرپرور دورباش می‌شنوند؛ سزاوارِ رنجِ رستاخیز می‌گردند و از جایگاهِ انسانیِ خویش فرومی‌افتند. اینان جایگاهشان بدتر است و از راهِ راست دورترند.

روشنگری:- لعنت = دورباش گفتنِ پروردگارِ مهرپرور در رستاخیز، یعنی دیگر به نزدِ من راه نداری؛ در برابرِ نیکوکاران و باورمندان که پروردگار دوست و نزدیکِ آنان است.
- دگرگون شدن به بوزینه و خوک در این آیه نمادین است: فروافتادن از جایگاهِ انسانی به مرتبه‌ای فروتر، نه دگرگونیِ تن. به آیه‌ی ۶۵ سوره‌ی بقره رجوع شود.

وإذا جاءوكم قالوا آمنا وقد دخلوا بالكفر وهم قد خرجوا به والله أعلم بما كانوا يكتمونَ(61)

برداشت از آیه :و چون نزدِ شما می‌آیند می‌گویند باور آوردیم، حال آنکه با ناباوری درآمده‌اند و با همان بیرون می‌روند؛ و پروردگارِ مهرپرور به آنچه پنهان می‌دارند داناتر است.

وترى كثيرا منهم يسارعون في الإثم والعدوان وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يعملونَ(62)

برداشت از آیه :بسیاری از آنان را می‌بینی که در ستم و دشمنی و خوردنِ ناروا می‌شتابند؛ چه بد است آنچه می‌کنند.

لولا ينهاهم الربانيون والأحبار عن قولهم الإثم وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يصنعونَ(63)

برداشت از آیه :چرا دانایان و فرزانگانشان آنان را از گفتارِ ناروا و خوردنِ ناروا بازنمی‌دارند؟ چه بد است آنچه می‌سازند.

روشنگری:آیه، خاموشیِ دانایان را در برابرِ ستم، خود گونه‌ای از ساختنِ ستم می‌داند. به آیه‌ی ۱۰۴ سوره‌ی آل عمران رجوع شود: بازداشتن از زشتی، پیش از هر چیز کردارِ خودِ انسان است.

وقالت اليهود يد الله مغلولة غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا وألقينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله ويسعون في الأرض فسادا والله لا يحب المفسدينَ(64)

برداشت از آیه :گفتند دستِ پروردگار بسته است؛ دستِ خودشان بسته باد و به سببِ این سخن دورباش بشنوند. دستِ او گشاده است و هرگونه بخواهد می‌بخشد. آنچه از سرشتِ الهیِ پیامبر برآمده بر سرکشی و ناباوریِ بسیاری از ایشان می‌افزاید. در زمین به تباهی می‌کوشند و میانشان دشمنی و کینه تا رستاخیز افتاده است؛ هر بار آتشِ جنگی برمی‌افروزند، پیروانِ سرشتِ مهربانِ الهی آن را فرو می‌نشانند. و پروردگارِ مهرپرور تباهکاران را دوست نمی‌دارد.

روشنگری:«ید الله مغلولة» = بسته بودنِ دستِ پروردگار، یعنی پنداشتنِ او به تنگ‌دستی. به آیه‌ی ۱۸۱ سوره‌ی آل عمران رجوع شود که همین پندار را می‌آورد.

ولو أن أهل الكتاب آمنوا واتقوا لكفرنا عنهم سيئاتهم ولأدخلناهم جنات النعيمَ(65)

برداشت از آیه :و اگر کتاب‌داران باور می‌آوردند و نیکوکار می‌شدند، لغزش‌هاشان پوشیده می‌شد و به بوستان‌های پر دهش درمی‌آمدند.

ولو أنهم أقاموا التوراة والإنجيل وما أنزل إليهم من ربهم لأكلوا من فوقهم ومن تحت أرجلهم منهم أمة مقتصدة وكثير منهم ساء ما يعملونَ(66)

برداشت از آیه :و اگر تورات و انجیل و آنچه از سویِ پروردگارشان آمده بپا می‌داشتند، از بالای سر و زیرِ پا روزی می‌یافتند. گروهی از ایشان میانه‌رو هستند، ولی بسیاری‌شان بد می‌کنند.

روشنگری:«امة مقتصدة» = گروهی میانه‌رو. آیه، داوریِ یکسان بر یک جماعت را رد می‌کند. به آیات ۱۱۳ و ۱۱۴ سوره‌ی آل عمران و آیه‌ی ۱۹۹ همان سوره رجوع شود.

يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك وإن لم تفعل فما بلغت رسالته والله يعصمك من الناس إن الله لا يهدي القوم الكافرينَ(67)

برداشت از آیه :ستمکاران راهِ مهرِ پروردگار را برنمی‌تابند و نخواهند توانست گزندی وارد سازند؛ پس پیامِ برآمده از سرشتِ الهی‌ام را به مردم بازگو می‌کنم، که اگر چنین نکنم، پیام‌آوریِ او را به‌جا نیاورده‌ام.

قل يا أهل الكتاب لستم على شيء حتى تقيموا التوراة والإنجيل وما أنزل إليكم من ربكم وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا فلا تأس على القوم الكافرينَ(68)

برداشت از آیه :ای کتاب‌داران، تا تورات و انجیل و آنچه از سویِ پروردگارتان آمده بپا ندارید، بر هیچ پایه‌ای نیستید. و آنچه از سرشتِ الهیِ پیامبر برآمده بر سرکشی و ناباوریِ بسیاری از ایشان می‌افزاید؛ پس بر مردمِ ناباور اندوه مخور.

إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئون والنصارى من آمن بالله واليوم الآخر وعمل صالحا فلا خوف عليهم ولا هم يحزنونَ(69)

برداشت از آیه :باورمندان، و آنان که از دیگر راه و رسم‌ها آمده‌اند، هرکه به پروردگارِ مهرپرور و رستاخیز باور آورد و کارِ شایسته کند، نه بیمی بر اوست و نه اندوهی.

روشنگری:این آیه همان است که در آیه‌ی ۶۲ سوره‌ی بقره آمده؛ فرجام به کردار بسته است، نه به نام و هم‌وندی.

لقد أخذنا ميثاق بني إسرائيل وأرسلنا إليهم رسلا كلما جاءهم رسول بما لا تهوى أنفسهم فريقا كذبوا وفريقا يقتلونَ(70)

برداشت از آیه :پیمانِ فرزندانِ اسرائیل گرفته شد و پیام‌آورانی به سویشان آمدند؛ هر بار که پیام‌آوری چیزی می‌آورد که دلخواهِ ایشان نبود، گروهی را دروغ‌گو خواندند و گروهی را کشتند.

وحسبوا ألا تكون فتنة فعموا وصموا ثم تاب الله عليهم ثم عموا وصموا كثير منهم والله بصير بما يعملونَ(71)

برداشت از آیه :پنداشتند آزمونی در کار نیست، پس با پیروی از نفسِ بدکنش کور و کر شدند؛ آنگاه پشیمان شدند و دوباره بسیاری‌شان کور و کر گشتند. و پروردگارِ مهرپرور به کردارشان بیناست.

روشنگری:فعموا و صموا= چشم و گوش خود را بستند - خود را به نادانی زدند - از یاد بردند.
تاب الله = از کردار بد خود پشیمان شدن.
فتنه = آزمون مهربانی و ستمکاری.
والله بصیر بما تعملون = مشاهده کردار و نتیجه آزمون هر کس در رستاخیز.

لقد كفر الذين قالوا إن الله هو المسيح ابن مريم وقال المسيح يا بني إسرائيل اعبدوا الله ربي وربكم إنه من يشرك بالله فقد حرم الله عليه الجنة ومأواه النار وما للظالمين من أنصارَ(72)

برداشت از آیه :ستمکارند آنان که گفتند مسیح، پسرِ مریم، همان پروردگار است؛ حال آنکه خودِ مسیح گفت ای فرزندانِ اسرائیل، از پروردگارِ مهرپرور پیروی کنید که پروردگارِ من و شماست. هرکه چیزی را همتای او گیرد، در رستاخیز از فردوس بازماند و از حسرت، آتش به جانش افتد؛ و ستمکاران را یاوری نیست.

روشنگری:به آیه‌ی ۵۱ سوره‌ی آل عمران رجوع شود که همین سخن را از زبانِ عیسی می‌آورد: سرشتِ الهی از پروردگارِ من و شماست.

لقد كفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة وما من إله إلا إله واحد وإن لم ينتهوا عما يقولون ليمسن الذين كفروا منهم عذاب أليمَ(73)

برداشت از آیه :ستمکارند آنان که گفتند پروردگار سه‌گانه است؛ جز پروردگارِ یگانه آفریدگاری نیست. اگر از این سخن بازنایستند، ناباورانِ ایشان را رنجی دردناک خواهد رسید.

روشنگری:به آیه‌ی ۱۷۱ سوره‌ی نساء رجوع شود.

أفلا يتوبون إلى الله ويستغفرونه والله غفور رحيمَ(74)

برداشت از آیه :چرا پشیمان نمی‌شوند و لغزشِ خود را با نیکی نمی‌پوشانند؟ پروردگارِ مهرپرور خطاپوش و مهربان است.

روشنگری:همان قاعده‌ی عفو و غفران: پشیمانی و پوشاندنِ خطا با نیکی، کردارِ خودِ انسان است. به آیه‌ی ۱۱۰ سوره‌ی نساء رجوع شود.

ما المسيح ابن مريم إلا رسول قد خلت من قبله الرسل وأمه صديقة كانا يأكلان الطعام انظر كيف نبين لهم الآيات ثم انظر أنى يؤفكونَ(75)

برداشت از آیه :مسیح، پسرِ مریم، جز پیام‌آوری نبود که پیش از او نیز پیام‌آورانی گذشتند؛ و مادرش زنی راستین بود. هر دو خوراک می‌خوردند. بنگر که چگونه نشانه‌ها را برایشان روشن می‌کنم و بنگر که چگونه روی برمی‌گردانند.

روشنگری:«کانا یاکلان الطعام» = هر دو خوراک می‌خوردند؛ یادآوریِ انسان بودنِ ایشان. به آیه‌ی ۱۷ همین سوره رجوع شود که با یادآوریِ مرگ‌پذیریِ آن دو همین را می‌گوید.

قل أتعبدون من دون الله ما لا يملك لكم ضرا ولا نفعا والله هو السميع العليمَ(76)

برداشت از آیه :آیا به‌جایِ پروردگارِ مهرپرور چیزی را می‌پرستید که نه زیانی از شما بازمی‌دارد و نه سودی می‌رساند؟ و پروردگارِ مهرپرور شنوا و داناست.

قل يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيلَ(77)

برداشت از آیه :ای کتاب‌داران، در راه و رسمِ خود به ناروا زیاده‌روی مکنید و از هوسِ مردمانی که خود پیش‌تر گمراه شدند و بسیاری را گمراه کردند پیروی مکنید، که از راهِ راست دور افتادند.

لعن الذين كفروا من بني إسرائيل على لسان داوود وعيسى ابن مريم ذلك بما عصوا وكانوا يعتدونَ(78)

برداشت از آیه :ستمکارانِ فرزندانِ اسرائیل از زبانِ داوود و عیسی پسرِ مریم دورباش شنیدند؛ زیرا سرکشی کردند و از مرز گذشتند، و یکدیگر را از کارِ زشتی که می‌کردند بازنمی‌داشتند. چه بد بود آنچه می‌کردند.

روشنگری:- «کانوا لا یتناهون عن منکر فعلوه» = یکدیگر را از زشتی بازنمی‌داشتند. به آیه‌ی ۶۳ همین سوره رجوع شود: خاموشی در برابرِ ستم، خود گونه‌ای از ستم است.
- لعنت یا دورباش در قرآن پیامدِ سرکشی است، هرکه باشد. به آیات ۳۴ و ۳۵ سوره‌ی حجر و آیات ۷۷ و ۷۸ سوره‌ی ص رجوع شود که همین دورباش را درباره‌ی نفسِ سرکش می‌آورند، و به آیه‌ی ۱۳ سوره‌ی اعراف که سببِ آن را خودبزرگ‌بینی می‌خوانَد.
«کانوا لا یتناهون عن منکر فعلوه» = یکدیگر را از زشتی بازنمی‌داشتند. به آیه‌ی ۶۳ همین سوره رجوع شود: خاموشی در برابرِ ستم، خود گونه‌ای از ستم است.

كانوا لا يتناهون عن منكر فعلوه لبئس ما كانوا يفعلونَ(79)

برداشت از آیه :ستمکارانِ فرزندانِ اسرائیل از زبانِ داوود و عیسی پسرِ مریم دورباش شنیدند؛ زیرا سرکشی کردند و از مرز گذشتند، و یکدیگر را از کارِ زشتی که می‌کردند بازنمی‌داشتند. چه بد بود آنچه می‌کردند.

روشنگری:«کانوا لا یتناهون عن منکر فعلوه» = یکدیگر را از زشتی بازنمی‌داشتند. به آیه‌ی ۶۳ همین سوره رجوع شود: خاموشی در برابرِ ستم، خود گونه‌ای از ستم است.

ترى كثيرا منهم يتولون الذين كفروا لبئس ما قدمت لهم أنفسهم أن سخط الله عليهم وفي العذاب هم خالدونَ(80)

برداشت از آیه :بسیاری از ایشان را می‌بینی که ستمکاران را پشتوانه می‌گیرند؛ چه بد است آنچه نفسِ بدکنششان برایشان پیش فرستاده، که پروردگارِ مهرپرور به ایشان دورباش گفت و در رنجِ خویش ماندگارند.

روشنگری:«قدمت لهم انفسهم» = آنچه نفسِ خودشان برایشان پیش فرستاد. به آیه‌ی ۳۰ همین سوره رجوع شود: نفسِ آدمی سرچشمه‌ی ستم است.

ولو كانوا يؤمنون بالله والنبي وما أنزل إليه ما اتخذوهم أولياء ولكن كثيرا منهم فاسقونَ(81)

برداشت از آیه :اگر به پروردگارِ مهرپرور و پیام‌آور و آنچه آورده باور داشتند، ستمکاران را پشتوانه نمی‌گرفتند؛ ولی بسیاری از ایشان بدکارانند.

لتجدن أشد الناس عداوة للذين آمنوا اليهود والذين أشركوا ولتجدن أقربهم مودة للذين آمنوا الذين قالوا إنا نصارى ذلك بأن منهم قسيسين ورهبانا وأنهم لا يستكبرونَ(82)

برداشت از آیه :سرسخت‌ترین دشمنانِ باورمندان را یهود و همتاگیرندگان می‌یابی، و نزدیک‌ترینشان در دوستی کسانی را که گفتند ما پیروِ مسیحیم؛ زیرا در میانشان دانایان و پارسایانی هستند و خودبزرگ‌بین نیستند.

روشنگری:آیه، نزدیکی و دوری را به خوی و کردار می‌بندد، نه به نام و هم‌وندی: دانایی و پارسایی و نبودِ خودبزرگ‌بینی. به آیه‌ی ۱۹۹ سوره‌ی آل عمران رجوع شود.

وإذا سمعوا ما أنزل إلى الرسول ترى أعينهم تفيض من الدمع مما عرفوا من الحق يقولون ربنا آمنا فاكتبنا مع الشاهدينَ(83)

برداشت از آیه :و چون آنچه را از سرشتِ الهی پیام‌آور برآمده می‌شنوند، چشمانشان از اشک لبریز می‌شود، زیرا راستی را بازمی‌شناسند؛ و می‌گویند پروردگارا باور آوردیم، پس ما را در شمارِ گواهان بنویس.

وما لنا لا نؤمن بالله وما جاءنا من الحق ونطمع أن يدخلنا ربنا مع القوم الصالحينَ(84)

برداشت از آیه :و چرا به پروردگارِ مهرپرور و به سرشتِ راستین او که به ما رسیده باور نیاوریم، حال آنکه امید داریم با مردمِ شایسته درآییم؟

فأثابهم الله بما قالوا جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها وذلك جزاء المحسنينَ(85)

برداشت از آیه :و به سببِ همین سخن، فردوسِ جاودان را از کردارِ خویش یافتند؛ و این پاداشِ نیکوکاران است.

روشنگری:در این آیه، محسن به معنای نیکوکار اشاره به باور نمودن پروردگار مهر پرور از سوی عالمان مسیحی در آیه 84 همین سوره و رد باور غلطی که در آیات 72 و 73 آمده دارد. اینان عیسی علیه السلام را پیامبر دانسته و او را یکی از سه یا پروردگار ندانسته اند.

والذين كفروا وكذبوا بآياتنا أولئك أصحاب الجحيمَ(86)

برداشت از آیه :و ناباورانی که نشانه‌ها را دروغ انگاشتند، هم‌نشینِ آتشِ حسرتِ کردارِ خویش‌اند.

يا أيها الذين آمنوا لا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم ولا تعتدوا إن الله لا يحب المعتدينَ(87)

برداشت از آیه :ای باورمندان، پاکیزه‌هایی را که بر شما روا شده ناروا مشمارید و از مرز مگذرید، که پروردگارِ مهرپرور از زیاده‌روی خشنود نیست.

روشنگری:آیه، سخت‌گیریِ خودساخته را زیاده‌روی می‌شمارد. به آیه‌ی ۶ همین سوره رجوع شود: پروردگار نمی‌خواهد بر شما تنگ گیرد.

وكلوا مما رزقكم الله حلالا طيبا واتقوا الله الذي أنتم به مؤمنونَ(88)

برداشت از آیه :و از آنچه پروردگارِ مهرپرور روزیِ شما کرده، پاکیزه و گوارا بخورید؛ و چون به او باور دارید، نیکوکار باشید.

لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم ولكن يؤاخذكم بما عقدتم الأيمان فكفارته إطعام عشرة مساكين من أوسط ما تطعمون أهليكم أو كسوتهم أو تحرير رقبة فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام ذلك كفارة أيمانكم إذا حلفتم واحفظوا أيمانكم كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تشكرونَ(89)

برداشت از آیه :سوگندِ ناسنجیده به شمار نمی‌آید، ولی سوگندی که دل بر آن گره خورده بازخواست دارد؛ و جبرانِ آن خوراک دادن به ده نیازمند است، یا پوشاندنشان، یا آزاد کردنِ بنده‌ای. و هرکه نیابد، سه روز روزه بدارد. سوگندهای خود را نگاه دارید.

روشنگری:به آیه‌ی ۲۲۵ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین تفاوتِ سوگندِ ناسنجیده و سوگندِ از دل برآمده را می‌آورد.
در جبرانِ آن، سه راه نهاده شده و همه از جنسِ رساندنِ سود به دیگری‌اند: خوراک، پوشاک، رهایی.

يا أيها الذين آمنوا إنما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحونَ(90)

برداشت از آیه :ای باورمندان، مستی و قمار و بت‌ و فال‌گیری، پلیدی و از کارِ نفسِ بدکنش است؛ از آن دوری کنید، باشد که رستگار شوید.

روشنگری:این آیه گامِ پایانیِ رهنمودِ قرآن درباره‌ی باده است: نخست سنجشِ سود و زیان در آیه‌ی ۲۱۹ سوره‌ی بقره، سپس نهیِ نیایش در حالِ ناهشیاری در آیه‌ی ۴۳ سوره‌ی نساء، و سرانجام دوری در همین آیه. به آیه‌ی ۹۱ همین سوره رجوع شود که سببِ آن را بازماندن از یادِ پروردگارِ مهرپرور و افتادن در کینه می‌خوانَد.

إنما يريد الشيطان أن يوقع بينكم العداوة والبغضاء في الخمر والميسر ويصدكم عن ذكر الله وعن الصلاة فهل أنتم منتهونَ(91)

برداشت از آیه :از مستی و قمار دست‌ بکشید، زیرا نفسِ بدکنش، شما را از یاد و نیایشِ پروردگارِ مهرپرور بازداشته و به‌سویِ کینه و دشمنی می‌کشاند.

وأطيعوا الله وأطيعوا الرسول واحذروا فإن توليتم فاعلموا أنما على رسولنا البلاغ المبينَ(92)

برداشت از آیه :از سرشتِ الهی و از پیام‌آور پیروی کنید و از نفسِ بدکنش دوری گزینید؛ و اگر روی برتابید، بدانید که بر پیام‌آور جز رساندنِ پیامِ آشکار نیست.

روشنگری:به آیه‌ی ۸۰ سوره‌ی نساء رجوع شود: نگاهبانیِ باورِ کسی بر دوشِ پیام‌آور نیست.

ليس على الذين آمنوا وعملوا الصالحات جناح فيما طعموا إذا ما اتقوا وآمنوا وعملوا الصالحات ثم اتقوا وآمنوا ثم اتقوا وأحسنوا والله يحب المحسنينَ(93)

برداشت از آیه :بر باورمندانِ نیکوکار در آنچه پیش‌تر خورده‌اند گناهی نیست، اگر از ستم بپرهیزند و باور آورند و کارِ شایسته کنند، و باز نیکی کنند و باور آورند، و باز از ستم بپرهیزند و نیکی کنند؛ و پروردگارِ مهرپرور نیکوکاران را دوست می‌دارد.

روشنگری:سه بارِ پیاپیِ «پرهیز و باور» در آیه، پله‌های پیوسته‌ی نیکوکاری را می‌رساند: نیکوکاری یک بار رخ نمی‌دهد، پیوسته تازه می‌شود.

يا أيها الذين آمنوا ليبلونكم الله بشيء من الصيد تناله أيديكم ورماحكم ليعلم الله من يخافه بالغيب فمن اعتدى بعد ذلك فله عذاب أليمَ(94)

برداشت از آیه :ای باورمندان، در شکار آزموده می‌شوید، تا روشن شود چه کسی در نهان نیز از ستم می‌پرهیزد؛ و هرکه پس از آن زیاده‌روی کند، رنجی دردناک دارد.

روشنگری:«من یخافه بالغیب» = کسی که در نهان نیز پروا دارد. آزمون در آنجاست که کسی نمی‌بیند.

يا أيها الذين آمنوا لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم ومن قتله منكم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحكم به ذوا عدل منكم هديا بالغ الكعبة أو كفارة طعام مساكين أو عدل ذلك صياما ليذوق وبال أمره عفا الله عما سلف ومن عاد فينتقم الله منه والله عزيز ذو انتقامَ(95)

برداشت از آیه :ای باورمندان، در حالِ احرام شکار مکنید؛ و هرکه به عمد چنین کند، جبرانی برابرِ آنچه کشته بر اوست، به داوریِ دو تن دادگر از میانِ شما، یا خوراک دادن به نیازمندان، یا روزه‌ای برابرِ آن، تا سنگینیِ کارِ خویش را بچشد. از آنچه گذشت درگذشته شد، و هرکه بازگردد، از ستمکاران است؛ پروردگارِ مهرپرور توانا و دادستان است.

أحل لكم صيد البحر وطعامه متاعا لكم وللسيارة وحرم عليكم صيد البر ما دمتم حرما واتقوا الله الذي إليه تحشرونَ(96)

برداشت از آیه :شکارِ دریا و خوراکِ آن بر شما روا شد، بهره‌ای برای شما و برای رهگذران؛ و شکارِ خشکی تا هنگامی که در احرامید بر شما روا نیست. و در راهِ پروردگارِ مهرپرور که به سویِ او گرد می‌آیید، نیکوکار باشید.

جعل الله الكعبة البيت الحرام قياما للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد ذلك لتعلموا أن الله يعلم ما في السماوات وما في الأرض وأن الله بكل شيء عليمَ(97)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور کعبه و ماهِ گرامی و پیشکش‌های نشان‌دار و بی‌نشان را مایه‌ی برپاییِ کارِ مردمان ساخت، تا بدانید که او به آنچه در آسمان‌ها و زمین است داناست و بر همه‌چیز آگاه.

روشنگری:«قیاماً للناس» = مایه‌ی برپایی و سامانِ کارِ مردمان. آیه، ارزشِ این نشانه‌ها را به سودی می‌بندد که به مردمان می‌رسانند.

اعلموا أن الله شديد العقاب وأن الله غفور رحيمَ(98)

برداشت از آیه :بدانید که پروردگارِ مهرپرور هم در بازخواست سخت‌گیر است و هم خطاپوش و مهربان.

ما على الرسول إلا البلاغ والله يعلم ما تبدون وما تكتمونَ(99)

برداشت از آیه :بر پیام‌آور جز رساندنِ پیام نیست؛ و پروردگارِ مهرپرور آنچه را آشکار می‌کنید و آنچه را پنهان می‌دارید می‌داند.

روشنگری:به آیه‌ی ۹۲ همین سوره رجوع شود: نگاهبانیِ باورِ کسی بر دوشِ پیام‌آور نیست.

قل لا يستوي الخبيث والطيب ولو أعجبك كثرة الخبيث فاتقوا الله يا أولي الألباب لعلكم تفلحونَ(100)

برداشت از آیه :ناپاک و پاک یکسان نیستند، هرچند فراوانیِ ناپاک تو را به شگفت آورد؛ پس ای خردمندان، نیکوکار باشید، باشد که رستگار شوید.

روشنگری:آیه، فراوانی را نشانه‌ی درستی نمی‌داند. به آیه‌ی ۱۱۶ سوره‌ی انعام رجوع شود که پیرویِ بیشترِ مردمان را راهِ گمراهی می‌خوانَد.

يا أيها الذين آمنوا لا تسألوا عن أشياء إن تبد لكم تسؤكم وإن تسألوا عنها حين ينزل القرآن تبد لكم عفا الله عنها والله غفور حليمَ(101)

برداشت از آیه :ای باورمندان، از چیزهایی مپرسید که اگر آشکار شود شما را اندوهگین می‌کند؛ و اگر در هنگامِ آمدنِ کتاب بپرسید، آشکار می‌شود. از آنچه گذشت درگذشته شد، و پروردگارِ مهرپرور خطاپوش و بردبار است.

روشنگری:آیه از پرسیدن بازنمی‌دارد، از پرسشِ بیهوده بازمی‌دارد: پرسشی که پاسخش جز تنگنا نمی‌آورد. به آیه‌ی ۶ همین سوره رجوع شود: پروردگار نمی‌خواهد بر شما تنگ گیرد.
عفا الله عنها = پروردگار مهرپرور پوشیده می دارد

قد سألها قوم من قبلكم ثم أصبحوا بها كافرينَ(102)

برداشت از آیه :مردمانی پیش از شما همین را پرسیدند و سپس همان را نادیده گرفتند.

ما جعل الله من بحيرة ولا سائبة ولا وصيلة ولا حام ولكن الذين كفروا يفترون على الله الكذب وأكثرهم لا يعقلونَ(103)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور چارپایانِ نشان‌دار و رهاشده را بر مردمان ناروا نفرموده؛ ولی ناباوران بر او دروغ می‌بندند و بیشترشان خرد نمی‌ورزند.

روشنگری:آیه، سخت‌گیریِ خودساخته را که به نامِ پروردگار بسته شود دروغ بستن بر او می‌خوانَد. به آیه‌ی ۸۷ همین سوره رجوع شود: پاکیزه‌ها را ناروا مشمارید.

وإذا قيل لهم تعالوا إلى ما أنزل الله وإلى الرسول قالوا حسبنا ما وجدنا عليه آباءنا أولو كان آباؤهم لا يعلمون شيئا ولا يهتدونَ(104)

برداشت از آیه :و چون به ایشان گفته شود به آنچه از سرشتِ الهیِ پیام‌آور برآمده روی آورید، می‌گویند آنچه پدرانمان بر آن بودند ما را بس است؛ هرچند پدرانشان چیزی نمی‌دانستند و راه نیافته بودند.

روشنگری:به آیه‌ی ۱۷۰ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین پیرویِ کورکورانه را می‌آورد: پیروی از راه و رسمِ پیشینیان جایگزینِ خردورزی نمی‌شود.

يا أيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم تعملونَ(105)

برداشت از آیه :ای باورمندان، اگر راه یافته‌اید، نگاهبانِ خویش باشید؛ گمراهیِ دیگران به شما زیانی نمی‌رساند. بازگشتِ همه‌ی شما به سویِ پروردگارِ مهرپرور است و از کردارتان آگاه خواهید شد.

روشنگری:«علیکم انفسکم» = نگاهبانِ خویش باشید. آیه مسئولیت را به خودِ انسان بازمی‌گرداند؛ به آیه‌ی ۸۴ سوره‌ی نساء رجوع شود.

يا أيها الذين آمنوا شهادة بينكم إذا حضر أحدكم الموت حين الوصية اثنان ذوا عدل منكم أو آخران من غيركم إن أنتم ضربتم في الأرض فأصابتكم مصيبة الموت تحبسونهما من بعد الصلاة فيقسمان بالله إن ارتبتم لا نشتري به ثمنا ولو كان ذا قربى ولا نكتم شهادة الله إنا إذا لمن الآثمينَ(106)

برداشت از آیه :ای باورمندان، چون مرگِ یکی از شما فرا رسد، هنگامِ وصیت دو تن دادگر از میانِ خود را گواه بگیرید، یا دو تن از دیگران اگر در سفر بودید. اگر دودل شدید، از آن دو بخواهید تا سوگند خورند که گواهیِ خود را به بهایی نمی‌فروشند، هرچند به سودِ خویشاوند باشد، و گواهیِ پروردگارِ مهرپرور را پنهان نمی‌دارند که آنگاه از بدکاران خواهند بود.

فإن عثر على أنهما استحقا إثما فآخران يقومان مقامهما من الذين استحق عليهم الأوليان فيقسمان بالله لشهادتنا أحق من شهادتهما وما اعتدينا إنا إذا لمن الظالمينَ(107)

برداشت از آیه :و اگر آشکار شود که آن دو لغزیده‌اند، دو تنِ دیگر از کسانی که حقشان پایمال شده جایشان را بگیرند و سوگند خورند که گواهیِ ما راست‌تر است و از حق نگذشته‌ایم، که آنگاه از ستمکاران خواهیم بود.

ذلك أدنى أن يأتوا بالشهادة على وجهها أو يخافوا أن ترد أيمان بعد أيمانهم واتقوا الله واسمعوا والله لا يهدي القوم الفاسقينَ(108)

برداشت از آیه :این نزدیک‌تر است به آنکه گواهی را چنان‌که هست بیاورند، یا بترسند که سوگندهاشان پس از سوگندِ دیگران رد شود؛ پس از ستم بپرهیزید و بشنوید، که پروردگارِ مهرپرور مردمِ بدکار را رهنمون نمی‌شود.

روشنگری:در این آیه مفهوم تقوی که نیکی در راه پروردگار مهرپرور برداشت گردیده نمایان تر است. تقوی پیشه گان همان شایستگان هستند که شهادت را کتمان نکرده و به دیگران ستم نمی کنند تا در زمره شایستگان باشند.

يوم يجمع الله الرسل فيقول ماذا أجبتم قالوا لا علم لنا إنك أنت علام الغيوبَ(109)

برداشت از آیه :روزی که پروردگارِ مهرپرور پیام‌آوران را گرد آورد و بپرسد چه پاسخی به شما داده شد، گویند ما را دانشی نیست؛ تویی که به رازِ دل‌ها دانایی.

إذ قال الله يا عيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدس تكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرص بإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبينَ(110)

برداشت از آیه :بر سامانِ نهاده‌ی آفرینش، عیسی پسرِ مریم دهشِ پروردگارِ مهرپرور را بر خود و بر مادرش به یاد آورد: از کارگزارِ برگزیده‌ی هستی نیرو گرفت و در گهواره و در میانسالی با مردمان سخن گفت؛ کتاب و فرزانگی آموخت؛ از گِل چیزی به شکلِ پرنده ساخت و در آن دمید و پرنده شد؛ کور و پیس را بهبود بخشید و مردگان را برخیزاند؛ و از گزندِ فرزندانِ اسرائیل در امان ماند. و چون نشانه‌های روشن آورد، ناباورانشان گفتند این جز افسونی آشکار نیست.

روشنگری:روح القدس: کارگزارِ برگزیده‌ی هستی؛ همان برگردانِ آیه‌های ۸۷ و ۲۵۳ سوره‌ی بقره.
آیه از عیسی می‌خواهد دهشِ پروردگار را به یاد آورد، نه آنکه دهشِ تازه‌ای به او برسد؛ پس اذن و دهش از پیش نهاده شده‌اند و کارِ انسان یادآوری و بارور کردنِ آنهاست.
سخن گفتن در گهواره و در میانسالی، دو سرِ یک عمر را کنارِ هم می‌نهد: آن نیرو در همه‌ی زندگیِ او کنشگر بود.
قیدِ بإذنی چهار بار در این آیه آمده و در آیه‌ی ۴۹ سوره‌ی آل عمران دو بار؛ پرتکرارترین جای اذن در یک آیه. اینجا بر هر دو گام نشسته است، هم بر ساختن و هم بر پرنده شدن.
ساختِ آفریدنِ پرنده همان ساختِ آفرینشِ انسان است، نخست شکل دادن از گِل و سپس دمیدن. به آیه‌ی ۲۹ سوره‌ی حجر و ۷۲ سوره‌ی ص رجوع شود؛ با این تفاوت که در دمیدن در انسان همواره مِن روحی افزوده شده و در دمیدنِ عیسی نیامده است.
این دهش ویژه‌ی یک تن نیست: نیرو گرفتن با روح برای باورمندان نیز آمده (مجادله ۲۲)، آن دمیدن در آفرینشِ هر انسان است (سجده ۹)، و الهامِ دو راه در هر نفس (شمس ۷ و ۸). عیسی آن را با شایستگی بارور ساخت، و در این دفتر رسیدن به چنین مقامی پس از به کمال رساندنِ خویش گزارش شده است: فأتمهن (بقره ۱۲۴) و لما بلغ أشده (یوسف ۲۲ و قصص ۱۴).
ناباوران همین کارها را افسون خواندند؛ تفاوتِ نشانه و افسون در آن است که نشانه از سرشتِ الهی برمی‌آید و افسون از فریب.
به واژگانِ روح، نفخ، انسان و اذن رجوع شود.

وإذ أوحيت إلى الحواريين أن آمنوا بي وبرسولي قالوا آمنا واشهد بأننا مسلمونَ(111)

برداشت از آیه :حواریون با ندایِ اراده و سرشتِ الهیِ خود عیسی و پروردگارِ مهرپرور را باور و گواهی نمودند.

إذ قال الحواريون يا عيسى ابن مريم هل يستطيع ربك أن ينزل علينا مائدة من السماء قال اتقوا الله إن كنتم مؤمنينَ(112)

برداشت از آیه :حواریون گفتند ای عیسی، آیا پروردگارت می‌تواند خوانی از آسمان بر ما فرود آورد؟ گفت اگر باورمندید، از ستم بپرهیزید.

قالوا نريد أن نأكل منها وتطمئن قلوبنا ونعلم أن قد صدقتنا ونكون عليها من الشاهدينَ(113)

برداشت از آیه :گفتند می‌خواهیم از آن بخوریم و دلمان آرام گیرد و بدانیم که راست گفته‌ای و بر آن گواه باشیم.

روشنگری:«تطمئن قلوبنا» = دل‌مان آرام گیرد. به آیه‌ی ۲۶۰ سوره‌ی بقره رجوع شود که همین آرامشِ دل را از زبانِ ابراهیم می‌آورد.

قال عيسى ابن مريم اللهم ربنا أنزل علينا مائدة من السماء تكون لنا عيدا لأولنا وآخرنا وآية منك وارزقنا وأنت خير الرازقينَ(114)

برداشت از آیه :عیسی گفت پروردگارا، خوانی از آسمان بر ما فرود آور تا جشنی باشد برای ما و آیندگانمان و نشانه‌ای از تو؛ و ما را روزی ده که تو بهترین روزی‌دهنده‌ای.

قال الله إني منزلها عليكم فمن يكفر بعد منكم فإني أعذبه عذابا لا أعذبه أحدا من العالمينَ(115)

برداشت از آیه :عیسی گفت: من آن را با اراده و سرشتِ الهیِ خود برایتان آوردم؛ اما زین پس اگر کسی از شما ناباور و ستمکار گردد، در رستاخیز رنجی خواهد دید که مانندِ آن را هیچ‌یک از جهانیان ندیده باشند.

روشنگری:- "کفر" در این آیه ستمکار برداشت گردیده است. ستم به دیگران و به خود.

وإذ قال الله يا عيسى ابن مريم أأنت قلت للناس اتخذوني وأمي إلهين من دون الله قال سبحانك ما يكون لي أن أقول ما ليس لي بحق إن كنت قلته فقد علمته تعلم ما في نفسي ولا أعلم ما في نفسك إنك أنت علام الغيوبَ(116)

برداشت از آیه :و چون پروردگارِ مهرپرور بپرسد: ای عیسی، آیا تو به مردمان گفتی که مرا و مادرم را به جایِ پروردگار بپرستید؟ گوید: پاک و منزهی تو؛ مرا نسزد چیزی بگویم که حقِ من نیست. اگر گفته بودم، تو می‌دانستی؛ تو از درونِ من آگاهی و من از درونِ تو آگاه نیستم، که تویی دانای رازها.

ما قلت لهم إلا ما أمرتني به أن اعبدوا الله ربي وربكم وكنت عليهم شهيدا ما دمت فيهم فلما توفيتني كنت أنت الرقيب عليهم وأنت على كل شيء شهيدَ(117)

برداشت از آیه :من جز آنچه سرشتِ الهی‌ام گفت به ایشان نگفتم: پروردگارِ مهرپرور را که پروردگارِ من و شماست بپرستید. و تا در میانشان بودم گواهشان بودم، و چون مرا برگرفتی تو خود نگاهبانشان بودی؛ و تو بر همه‌چیز گواهی.

روشنگری:به آیه‌ی ۷۲ همین سوره رجوع شود که همین سخن را از زبانِ عیسی می‌آورد.

إن تعذبهم فإنهم عبادك وإن تغفر لهم فإنك أنت العزيز الحكيمَ(118)

برداشت از آیه :پروردگارا، ایشان پیروانِ تواند؛ تو توانای فرزانه‌ای و چنین مقرر فرمودی که اگر ستم کنند رنج بینند و اگر نیکی کنند لغزششان پوشیده شود.

قال الله هذا يوم ينفع الصادقين صدقهم لهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا رضي الله عنهم ورضوا عنه ذلك الفوز العظيمَ(119)

برداشت از آیه :پروردگارِ مهرپرور گفت امروز روزی است که راستیِ راستگویان به کارشان آید؛ ایشان را بوستان‌هایی جاودان است که از کردارِ خویش یافتند. پروردگارِ مهرپرور از ایشان خشنود است و ایشان از او خشنودند؛ و این است رستگاریِ بزرگ.

روشنگری:«رضی الله عنهم و رضوا عنه» = خشنودیِ دوسویه؛ همان تقارنی که در آیه‌ی ۸۵ همین سوره آمد: فردوس از کردارِ خویش یافته می‌شود.

لله ملك السماوات والأرض وما فيهن وهو على كل شيء قديرَ(120)

برداشت از آیه :فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین و آنچه در آنهاست از آنِ پروردگارِ مهرپرور است، و او بر هر کاری تواناست.